Azərbaycan dastanlarının leksikası

madar ərəb

Ən istəkli, ən əziz; arxa, ümidgah (övlad haqqında).

– Qadan alım, mənim xanım qızım, təkcə bir madar qızım var. Onu bu gün ərə köçürdürəm, başını bəzəyən yoxdu. Gedək onun başını bəzə! (“Abbas və Gülgəz”)

mah fars

Ay; gözəlin surətinə, qaşlarına işarə kimi də işlənir.

Sərim qurban olsun beylə naqqaşa,

Gətirdin dəstimi damana, Gülgəz!

Ağ üzdə xallara, mah qələm qaşa,

Əbrulərin bənzər kamana, Gülgəz!

                                                      (“Abbas”)

                             *

Süzüb gedən mah camallım,

Sənə qurban dövlət, malım.

Qız, incimə, qadan alım,

Qayıt bəri, qayıt bəri.

           (“Fərhad və Şirin”)

mahı ərəb

Balıq.

Dəryada mahılar, havada quşlar,

Alagöz ceyranı çölə düşübdü.

                        (“Səyyad və Sədət”)

                             *

Dəryalar göy geymiş, mahılar qara,

İnən belə öz halıma vay deyim.

                              (“Qulam-Kəmtər”)

mahi

mahi-mənzər

fars. mah, ərəb. mənzər

Üzü aya bənzər; məcazi mənada: gözəl.

Nə müddətdi hicran dağı çəkən can

Çarəsiz dərdimə dərman gəlibdi.

Bir mahi-mənzərim, sərvi-xuraman

Yada salıb, bizə mehman gəlibdi.

                          (“Dilsuz və Xəzangül”)

mahmənzər

mahitab fars

1. İşıqlı, parlaq ay.

2. Məcazi mənada: gözəl.

Səhər seyri bir ov çıxdı qarşıma,

Könül sevdi sənin kimi maralı.

Üzündü mahitab, camalın günəş,

Eylə bildim yerin, göyün qaralı.

                                              (“Alı xan”)

mahtab

mahna

Bəhanə.

Lazım budu ki, özümü xəstəliyə vurum. Mahna eliyib özünü xəstəliyə vurdu. (“Nəcəf və Pərzad”)

                                                                               *

Güldüm paşa və Niyar xanımın nişanlısı vəzirin oğlu ova getmək mahnası ilə istədilər ki, Mahmudu zindandan çıxarıb öldürməyə aparsınlar. (“Mahmud-Niyar xanım”)

mahtaban fars

İşıqlı, parlaq ay.

Dastanlarda müxtəlif variantlarda rast gəlinir: mahtaban, mahu təvan, mahi-təvan.

Qarşıda əyləşib bir sultan kimi,

Canım alır zalım canalan kimi,

Bir dəstə gözəllə mahtaban kimi

Qırmızı geyinib, əlvan gəlibdi.

                    (“Dilsuz və Xəzangül”)

                          *

Çıxıbdır çəmən seyrinə,

Hürü qılmandı bu gələn.

Şöləsi düşüb cahana,

Mahu təvandır bu gələn.

            (“Bəhram-Gülxəndan”)

                          *

Heç bilmirsən fikrim, zikrim handadı,

O da mənim kimi yanhayandadı.

Öldürsən də bil ki, gözüm ondadı,

Dönübdür qılmanə, mahi-təvanə.

                                          (“Baxış-Leyla”)

mar fars

İlan.

Sən ki ovçusu deyilsən,

Marınan nə işin var?

           (“Səyyad və Sədət”)

                     *

Fələk xarab etdi abadanları,

Zülmlə söndürdü yanan şamları;

Hayıf, gözəllərin gül əndamları

Mara-mura qismət oldu dünyada.

                                                    (“Alı xan”)

matah

ərəb. məta sözünün canlı dildə işlənən forması

Müasir dildə “qiymətli, az tapılan şey, əziz şey” mənasında işlənir.

Dastanlarda “mal, əmtəə” mənasında rast gəlinir.

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç matahın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                 (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                                                                       *

Dedilər:

– Axı bu matahını burada töküb, divanə təki hara gedirsən? (“Qulam-Kəmtər”)

mətah

mazarat

ərəb. məzərrət

1. Ziyan, zərər.

2. Mərdimazar, müzür.

Dastanda 2-ci mənada işlənib. Dialektlərdə dələduz mənasına rast gəlinir.

Şah İsmayıl heç danışmaz ləcinən,

İşim yoxdur mazaratnan, bicinən,

Verməsən də, alacağam gücünən,

Alacağam, nənə, ceyran mənimdi.

                                         (“Şah İsmayıl”)

mehrab ərəb

1. Məscidlərdə qiblə tərəfdəki divarın içində oyuq yer (önündə namaz qılınır).

2. Qiblə.

3. Məcazi mənada: inanılan yer.

4. Məcazi mənada: məşuqənin qaşları.

Gedirəm, yolum iraxdı,

Bülbül ötər səhər vaxtı,

Boş qalmasın babam taxtı,

Yıxılmasın o mehrabı.

                   (“Şah İsmayıl”)

                    *

Qaşları mehrabı, gözləri yağı,

Ahu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!

Aşığı bənd edər zülfü, dodağı,

Ahu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!

                                         (“Əsli və Kərəm”)