Azərbaycan dastanlarının leksikası

hov

Dastanlarda kömək mənasında işlənir.

Hoy variantı da var.

Günbəzlərdə etdim mənzili-mava

Ədalət olmadı, yetişsin hova.

Atam Kərim, adım Dilsuz binəva,

Budu sizə ərzi-hallarım mənim.

                     (“Dilsuz və Xəzangül”)

                             *

Danışcax gəlir qədəmə qədəm,

Hoyumuza yetişsin o şahi-kərəm,

Döyülür təbillər, sancağı ələm

Bizləri gözlüyüb nişana gələr.

                       (“Abdulla və Cahan”)

humay

ərəb. hüma

Cənnət quşu; dövlət quşu (əfsanəvi quş).

Humay kimi dövr eylərəm havada,

Babam öldü, yetim qaldım yuvada,

Bir əli əllərdə, ağzı duada,

Bir əli də ayağında saqinin.

                                   (“Qurbani”)

                    *

Göyərçinin göy balası,

Humay quşun ay balası.

    (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

                     *

Üstünə kölgə salsın,

Ol humay quşu bu bəyin.

Sürübən zövqi-səfa,

Yüz olsun yaşı bu bəyin.

    (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

humayun

humayun (hümayun) ağı – qalın ağ parça növü.

...axırda Vəzir bir erkəci öldürtdürüb, humayun ağına bükdürdü, səs saldı ki, bəs Pəri xanım ölüb. (“Qurbani”)

hümayun

huri-nisbət ərəb

Huri kimi, huriyə bənzər.

Əbdülkəbir diqqətlə Xəzangülə nəzər salanda nə gördü: heç dünyaya baxan gözləri belə huri-nisbət, mələksifət, ziba çeşm gözəl görməyib. (“Dilsuz və Xəzangül”)

xab fars

Yuxu, röya.

Dur xab etmə çeşmə üstə,

Bir qulaq ver mən şikəstə.

Qoşun gələr dəstə-dəstə,

Dur, yatmağın çağı deyil.

           (“Dilsuz və Xəzangül”)

                     *

Xab içində yatan oğlan,

Dur, yatmağın çağı deyil.

Dərdü-qəmə batan oğlan,

Dur, yatmağın çağı deyil.

                         (“Müğüm şah”)

                     *

Onda Gülgəz xabdan durdu ayağa. (“Abbas”)

                     *

Xab içində yatan Zöhrə,

Oyan, Zöhrə, yarın gəldi!

Qəm-qüssəyə batan Zöhrə,

Oyan, Zöhrə, yarın gəldi!

                   (“Tahir və Zöhrə”)

xac

Xərac sözünün təhrifidir.

Könül, sənə vəsfi-halım söyləyim,

Yarəb, bu dünyada necolur könlüm?

Hərdən dərviş olur, hərdən dilənir,

Hərdən bəzirgandan xac olur könlüm.

                                                          (“Əmrah”)

xak fars

Torpaq.

Fələk, sənlə əlləşməyə bir belə meydan ola,

Tut əlimi, fürsət sənin, lütf ilə ehsan ola.

Getmiş idim mürşüdümə dərdimə dərman qıla,

Mən nə bilim, mən gəlincə xak ilə yeksan ola.

                                                                      (“Qurbani”)

xaki-pay

fars. xak – torpaq, pa – ayaq

1. Ayaq basılan yer.

2. Astana, kandar.

Səyahət eyləyən Nəzakət xanım,

Seyrəngah sizindi, gəz, qayıt indi.

Sən məni gətirdin xaki-payına,

Gəzib sinəm üstün əz, qayıt indi.

                                    (“Sam şahzadə”)

                           *

Aşiqlərdə budu adət,

Cavan ömrüm oldu qarət.

Xaki-payını ziyarət

Elədim, murada gəldim.

                  (“Tahir və Zöhrə”)

xamuş fars

Dinməz, susmuş, sakit (halda).

Əmr şəklində: xamuş! – sus! dinmə! sakit! səssiz!

Şikara çıxanda nəyə tuş oldun?

Dərdin nədir, iltimasa gəlmisən?

Nə dindin, söylədin, nə xamuş oldun,

Dərdin nədir, iltimasa gəlmisən?

                        (“Bəhram-Gülxəndan”)

xamuş eləmək

Susdurmaq.

xamuş etmək

xamuş olmaq

Susmaq.

xana fars

Ev, otaq.

Sallana-sallana çıxdı xanadan,

Ay həzərat, gedən ceyran mənimdi!

                                         (“Əsli və Kərəm”)

xanə