Azərbaycan dastanlarının leksikası

çarğat

çarşı fars

Qapalı bazar.

Qurbanidi mənim adım,

Mövlamdan aldım muradım.

Sinəndi çarşım, bazarım,

Şəkərə, nabata gəldim.

                           (“Qurbani”)

                       *

Kim eşitsə sənin ah ilə zarın,

Tərk eləyər əldə olanın, varın,

Nöçün xarab oldu çarşı-bazarın,

Ağıl irməz o xudanın işinə.

                      (“Əsli və Kərəm”)

çeşm fars

Göz.

Şahindən ayığam, qazdan sayağam,

Dü çeşmim gözləyir, sübhü dandadı.

                                                    (“Qurbani”)

çəməngah

Çəmənlik.

Məcnun özünü Leyli ilə görüşdükləri çəməngaha yetirib gördü ki, lələ köçüb, yurdu qalıb. (“Leyli və Məcnun”)

çəngi fars

1. Dəf çalıb oxuyan rəqqasə.

2. Çəngçalan.

3. Əxlaqsız qadın mənasında.

Dastanlarda 3-cü mənada rast gəlinir.

– Mən sizin bu şəhəri satın alaram, oğul satmağa gəlmişəm? Get burdan, həyasız çənginin biri. (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

çəpəl

Həyasız, utanmaz.

İrvahım deyərlər mənim adıma,

Damanda qalmışam yetiş dadıma.

O vaxt düşdüm bir çəpəlin oduna,

Doğru yetiş dərdi-dillərə sən də.

                                             (“İrvahım”)

çəpkən

Milli qadın geyimi; qolları yarıq, qıraqlarına qaytan tikilmiş uzun köynək.

Dədəmə də bir dəst paltar, anama da bir çəpkən al, sonra deyim. (“Qurbani”)

çəprəs

Çarpaz sözünün təhrifidir.

O zəhri zülfləri köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən, ətlası çərkəs...

                                                 (“Qurbani”)

çifayda fars

Nə xeyri var? nə fayda? təəssüf ki ... (ara söz kimi işlənir).

Onun o tərəf-bu tərəfinə keçdi, çağırdı, amma çifayda – Qurbani ayılmadı ki, ayılmadı. (“Qurbani”)

çillə¹

fars. çellə

1. Doğuşdan, toydan və ya ölümdən keçən qırxgünlük müddət.

2. Qışın böyük və kiçik çillədən ibarət ilk iki ayı (60 gün).

Yalan olmaz mən fəqirin sözündə,

Qışın çilləsində, bahar yazında.

Əyləşdim viran Qarsın düzündə,

Baş götürüb Qeysər deyə gedirəm.

                                     (“Qulam Kəmtər”)

böyük çillə

Qışın ilk 40 günü.

kiçik çillə

Qışın böyük çillədən sonra gələn 20 günü.

çillə çıxartmaq

Adətən, gəlin toydan sonra, zahı qadınla körpəsi isə doğuşdan sonra 40 gün çilləli hesab olunur.

Bu dövr təhlükəli sayılır. Qaqauz türkləri belə qadınlar haqqında deyirlər ki, onun məzarı 40 gün açıq qalır, onu gözləyir. Adətən, zəif adam haqqında deyirlər: «elə bil çilləyə düşüb», «elə bil çillədən çıxıb», «elə bil çillə çıxardıb».

çilləyə düşmək

çillə kəsmək