Azərbaycan dastanlarının leksikası

zor

fars. zur

Çox güclü, qüvvətli // çox bacarıqlı, qoçaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir zor pəhləvan gəlib, Dəmirçioğlunu, Eyvazı, İsabalını tutub əllərini bağlayıb, Koroğlunu da iki dəfə yıxıb, bu dəfə də yıxsa, öldürəcək. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

ziynət ərəb

Bəzək, yaraşıq, süs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

... Bəlli Əhməd bir də baxdı ki, budu Nigar xanım yetmiş iki qələmnən özünə ziynət verib qırx incəbel qızın arasında yüz naz-qəmzəynən sallana-sallana gəlir. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

ziyada ərəb

Çox, çoxlu, artıq, lazım olandan çox. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Günbəgündən dərdim oldu ziyada,

Alma gözlüm, qız birçəklim Qırat, gəl!

                             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

ziyadə

zinhar fars

Zinhara gəlmək: usanmaq, bezmək, bezikmək, cana gəlmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Day camaat onun əlindən zinhara gəlmişdi. (“Düratın itməyi”)

zindəgən fars

1. Diri, canlı.

2. Həyat, yaşayış, məişət, dolanacaq, dirilik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

zindəganım

Həyatım. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

zindəganlıq

Həyat, yaşayış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nə qədər ki Koroğlunun səsi kəsilməyib, dünya üzündə zindənganlıq bizə haram olacaq. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

zindan¹ fars

Həbsxana, qazamat (keçmişdə adətən, yerin altında olurdu). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xəlil paşa hökm elədi, üçünün də ayağına kündə vurub, zindana saldılar. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

zindan² ərəb

Üzərində metal döymək üçün dəmirçi aləti. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çox çənə-boğazdan sonra axırı Alı kişi ustanı razı elədi ki, daşı bir zindanın üstünə qoyub döysün, görsün döyülür, ya yox. (“Alı kişi”)

*

Koroğlu dedi:

– Mənim balam, çəkic-zindanım yoxdu ki, onunla yoxlayım. Allah sikkəvuranın evini yıxsın, pula sikkə vurmağı unudubdu. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

zimistan fars

Qış, qış fəsli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyd: Rus dilində зима sözü ilə yaxınlığı hər iki dilin Hind-Avropa dil ailəsinə aid olması ilə bağlıdır.

Gəzdim şəhərlər, obalar,

Keçdi zimistan, yaz gördüm,

Dolandım çöllər, səhralar,

Bulaq üstə yarpız gördüm.

        (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                      *

Zimistanım döndü yaza,

Qulaq verin sözə, saza,

Koroğlu yetdi muraza,

Xoş gəldiniz, dəlilərim!..

                  (“Koroğlunun qocalığı”)

ziltəng

Atın dal tərəfindən belinə çəkilən ip, örkən, toqqa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki paltarlarını alıb geyindi, yaraqlarını qurşandı, atın ziltəngini bərkidib hazırladı... (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

zil

Quş ifrazatı, quş peyini. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir şey yoxdur. Yüklənin, sürün gedək. Qaraquş idi. Qayanın başına qonmuşdu, zil atdı, uçdu getdi. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (İ.A., B.A)

zındıq ərəb

Əsl mənası zərdüşti (kafir, dinsiz) olub, canlı dildə zındıq oğlu şəklində təhqir mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəlli Əhmədəm, əslim, soyum Kürdicə,

Söylə görüm, usta əl muzdun necə?

Könlüm qubar eylər ortandan biçə,

Usta, zındıq oğlu, al düzəlt sazı!

                 (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

zər-ziba

fars. zər – qızıl + ziba – bəzəkli

1. Bərli-bəzəkli paltar, bahalı parça.

2. Qızıl-gümüş, cəvahirat, qiymətli şeylər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Şəhərin yerində kotan əkərəm,

Zər-zibasın Çənlibelə çəkərəm,

Misri qılınc çəkib al qan tökərəm,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

                                    (“Qulun qaçmağı”)

zərnişan fars

1. Qızıl suyu ilə vurulmuş naxışı olan.

2. Zərli, bəzəkli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki ləkə bir məclisə varanda,

O məclisin halı pərişan olu.

Bir qoç igid bir meydanda tapılsa,

Bəzənər o meydan zərnişan olu.

                       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)