Azərbaycan dastanlarının leksikası

zində fars

Diri, canlı.

Heydər bəyəm, nə mürdəyəm, nə zində,

Heç bilmirəm nə məzhəbdə, nə dində;

Atam, anam məni görsə bu gündə

Heç xəbər almazlar haralı canım.

                                         (“Heydər bəy”)

                              *

Kim görüb dünyada cavan, ya qoca,

Sağlar mənzil edə günbəzdə gecə,

Ölüm eydir bu günlərə qalınca,

Zindəykən murdəyə mən mehman oldum.

                                           (“Dilsuz və Xəzangül”)

zindəgən fars

Həyat, yaşayış, məişət, dolanacaq, dirilik.

zindəganım

Həyatım.

Şahzadə Rəna xanımı bağrına basdı, ağlaya-ağlaya dedi:

– Zindəganım, bu nə işdir tutmusan? Özünə rəhmin gəlmirdi, bəs mənə niyə rəhmin gəlmədi? (“Şahzadə Əbülfəz”)

zülcəlal ərəb

Cəlallı, cəlal (əzəmət, ehtişam) sahibi.

Cuma da Mənsurtək dar qabağında.

Təqdirin qəzası var qabağında,

İstədim ölməyi yar qabağında,

Ol zülcəlal mən deyəni demədi.

                                       (“Heydər bəy”)

zülfüqar ərəb

İmam Əlinin qılıncına verilən addır; hərfi mənası ikifəqərəli deməkdir.

Xəstə Qasım əl götürməz damandan,

Sidqini bağlayar sahib-zamandan,

O gün çox qorxuram şahi-Mərdandan,

Çəkə zülfüqarın xürd-təng ola.

                              (“Leyli və Məcnun”)

zülfiqar

zülfəqar

züryət ərəb

Övlad, oğul-uşaq, nəsil, soy.

Mirzalı xan çox yumşaq xasiyyətli bir adam idi. Özünün də züryətdən heç nəyi yox idi. (“Qurbani”)

                                                                       *

Keçmişdə Araz çayı sahilində Diri dağı deyilən yerdə Fərəməz bəy adlı bir bəy olmuş. Bu bəyin çoxlu mal-dövləti olmuş, ancaq züryəti yoxmuş. (“Qurbani. Diri versiyası”)

zürriyyət

zarılıq

Fəryad, fəğan, ağlayıb-inləmə. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

züriyyət ərəb

Övlad, oğul-uşaq, nəsil, soy. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dari-dünyada bu qızdan başqa züriyyəti olmamışdı. (“Qulun qaçmağı”)

zülfüqar ərəb

İmam Əlinin qılıncına verilən addır. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hərfi mənası ikifəqərəli deməkdir. Dastanda qılınc mənasında işlənir.

Bir igidin zatı olsa,

Qolunun qüvvəti olsa,

Meydan görmüş atı olsa,

Zülfüqarı kəskin olu.

            (“Koroğlunun Qars səfəri”)

zülf fars

1. Saç, tel.

2. Üzün iki tərəfindən sallanan hörüklər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Şananı zülfə çəkməyən,

Telin qədrini nə bilər?!

Dağda gəzən boz sərçələr

Gülün qədrini nə bilər?

                               (“El aşıqları”)

zülal ərəb

Saf, dadlı su. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Möminəyəm, sözüm zülal,

Gözüm ala, qaşım hilal.

Südüm olsun sənə halal,

Allaha tapşırdım səni!

       (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

zövqü-səfa

ər. zövq və səfa

Əyləncə, şadlıq, kef, səfa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən bu Ağca Quzuya yar olmaram. Bu elm, bu gözəllik ki, məndə var, dünyanın zövqü səfasın ismi-əzəm ilə çəkib kef sürrəm. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)