Azərbaycan dastanlarının leksikası

yüzük

Üzük, barmaq halqası. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

yüyürük

Asma beşik, nənni. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Doqquz ay, doqquz gün, doqquz saat, doqquz saniyə əzab-əziyyətini çəkdiyim, yüyürüyünün başını kəsdiyim dirəyim-diləyim oğul, adam da anasını gözü yaşlı qoyarmı? (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

yüyrək

Qaçağan, bərk qaçan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəli, elə ki namələr hazır oldu, qasid bir yüyrək at minib düşdü yola. (“Qulun qaçmağı”)

yüyürək

yükrək

yüyən

Atın başına keçirilən gəm və cilovdan ibarət qoşqu ləvazimatı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir az da getməmişdilər ki, Rövşən Qıratın yüyənini çəkib geri baxdı. (“Alı kişi”)

*

Bir də Qıratın belə bir xasiyyəti var idi ki, Koroğlu onun yüyənini kimə tapşırsaydı, ona üzəngi verərdi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

yügürük

yumbalatmaq

Diyirlətmək, gillətmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tez onu yumbaladıb gətirdi, mağaranın ağzına tıxadı, dedi... (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

yuxalmaq

Yumşalmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunu qan götürdü. Ürəyi yuxaldı. (“Koroğlunun Ərzəngan səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

yuxa

Nazik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tər geyərsən, tər gəzərsən,

Aşığın bağrın əzərsən,

Yuxa kağıza bənzərsən,

Yaza bilməz qələm səni.

            (M. Elyas “Nəğmələr kitabı”)

yör-yöndəm

1. Qayda, nizam, səliqə.

2. Görkəm, sir-sifət, xarici görünüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Odu ki, oğlum bağı yör-yöndəmə salır. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

*

Gir bu mağaraya, pal-paltarını yör-yöndəmə sal, gəl. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

yoşutmaq

Yumşaltmaq, sakitləşdirmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilərdən bir parası Koroğluya ürək verməyə, onu yoşutmağa başladılar ki, ay Koroğlu, çox fikir eləmə, atlar tapılar, itməz. (“Koroğlunun Ballıca səfəri”) (İ.A., B.A.)

yoşumaq

Yumşalmaq; yorulmaq, zəif düşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilər çox dedilər, Koroğlu az eşitdi. Nə qədər elədilər yoşumadı ki, yoşumadı. (“Düratın itməyi”)

yonca

Üç qovuşuq yarpaq şəklində yem bitkisi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırat, başuva dolanım,

Sənə canlar ərzan olsun,

Ağca verdim, satın aldım,

Tər yoncalar ərzan olsun.

                     (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

yombalanmaq

Diyirlənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki xanla bir araya gələndə,

Qurd oyunun aralığa salanda,

Kəllələr kəsilib yombalananda

Halaylar pozulub, tüp qılınclanır.

                    (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)