Azərbaycan dastanlarının leksikası

yaba

Uzun saplı, iki (yaxud daha artıq) dişi olan təsərrüfat aləti. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, Dəmirçioğlu əlində yaba ot yığır. (“Koroğlunun qocalığı”)

yabı

Arıq, əldən düşmüş, yaraşıqsız at. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Axşam tumarlayar, səhər tumarlayar, yabıya bir can yandırırdı ki, gəl görəsən. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Gördün ki, bir yabının əlində necə avara qalmışdı... (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

yabu

yağı

Düşmən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir çox halda yağı və düşmən sözləri qoşa işlənir.

Götürüb belimə qılınc bağlayıb,

İzin versən, Ərzuruma gedərəm.

Yağı düşmən qəzəbindən qorxmaram,

İzin versən, Ərzuruma gedərəm.

                                       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                           *

Ərəb paşa, sənə bir ərz eləyim,

Yerim xəbər alsan, Muradbəyliyəm.

Yağı düşman mənnən qovğa başlasa,

Misri qılınc əldə gərək teyləyəm.

                                        (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

yaqut ərəb.

1. Əsasən qırmızı rəngdə olan qiymətli daş.

2. Al-qırmızı rəng simvolu kimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tellər qara, xallar qara, qaşlar qara, saçlar qara, dişlər ağappaq mirvari kimi, dodaqlar yaqutun kənarı kimi, gözlər elədi ki, eşq əhlinə öldürrəm deyir. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

yal¹

Atın (və bəzi başqa heyvanların) boynunun üst hissəsində bitən uzun tüklər; yalman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərzurumun bazarına varanda

Məqamda düşmanı atmağın gərək.

Gördün ki, mətləbin başa varmadı,

Ərəb at yalına yatmağın gərək.

                                   (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                                          *

Axırda gördü olmayacaq, yapışdı atın yalından, özü də sərildi yəhərə.  (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

yal²

Hündür bir yerin təpəsi, dikdir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağqayanın düşmən keçməz keçidi,

Güllü yalın cüt bulağı gözəldi!

                                (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

                               *

At odu üstündən ər aşırmaya.

Dərə dolandurub yal aşırmaya,

Üstündə əl-ətək dolaşdırmaya,

Qoç igidin atı dəli gərəkdi.

                          (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

yalaf-yalaf

Yalaf-yalaf yanmaq: od kimi, alov kimi qızarmaq, al rəngdə olmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rəngi yalaf-yalaf yanır, ay xəcalətindən üzünü bürümüş, gün utandığından buludların arxasına keçmişdi. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

yalansıtmaq

Danmaq, təkzib etmək, deyilən doğru sözü yalana çıxarmağa çalışmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Onun sözünü yalansıtmaq üçün aldı sözün ikinci xanəsini dedi... (“Durna teli”)

yalman

Atın (və bəzi heyvanların) boynunun üst hissəsində bitən uzun tüklər; yal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Həsən xan çıxıb qoca Alı kişini yalmanına əl çatmayan, uzun yallı bir atın üstündə gördü, baxdı ki, Alının oğlu da burdadı. (“Alı kişi”)

yaman

Pis. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu söz bəzən “çox yaxşı” mənasını da verir, dastanda yalnız mənfi mənası işlənir.

Qaldırram meydanın göyə tozunu,

Çıxardaram yamanların gözünü,

Gərək görəm Dünya xanım üzünü,

Ömür təzələnsin, can cilvələnsin.

                                 (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

                                *

Yatmış idim, yaman gördüm duşumu.

Kimsə bilməz idi mənim işimi.

Koroğlu der hər kim sevər başımı,

Gəlsin, Dəmirçioğlu yaman haldadır.

                             (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

yançidar

Yançidar etmək (eləmək): uzağa getməsin deyə heyvanın ipini ayaqlarına sarıma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşüb atları yançidar eləyib ota buraxdılar, özləri də bir balaca çəmənlikdə başlarının altını dik eləyib yatdılar ki, səhər tezdən durub ova başlasınlar. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

yançıdar

yandı-qındı

Yandı-qındı vermək: acıq vermək, hirsləndirmək, qızışdırmaq, yanıq vermək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi odur ki, qəsdən belə deyib ona yandı-qındı verirdi. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

yapıncı

Basılmış keçi yunundan (keçədən) hazırlanan qolsuz, uzun, enli geyim. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tez özü yerə sindi, yapıncını qayadan dərəyə tulladı. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

yaraq

Silah. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)