Azərbaycan dastanlarının leksikası

xublar

1. Gözəllər.

2. Ara söz: yaxşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xublara can veribən oldu munun qurbanı,

Yoxdu bir böylə gözəl gəzsən əgər dünyanı.

                                                 (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

xud fars

1. Öz, özü, özüm.

2. Həqiqətən, doğrudan da.

3. Əsl, məhz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən xud yetişdim cana,

Əvvəl əldən özüm girrəm meydana,

Toxad qələsini bularam qana.

Yazın, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

                            (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

xufat

Xiffət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Namərd çəngində qalmışam,

Dərdü xufata dolmuşam,

Deyəsən cinni olmuşam.

Aparırlar pirə mən.

             (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Koroğlu–Nəzər”)

xun fars

Qan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

xuni-ciyər

Ciyər qanı, dərd, qəm, qəm-qüssə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sənə deyirəm ağlama,

Ağlama, Eyvaz, ağlama.

Xuni-ciyərim dağlama,

Ağlama, Eyvaz, ağlama.

                (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

xurcun

Adətən, yük və ya minik heyvanlarının belindən aşırılan, palaz kimi toxunan ya da cod parçadan tikilən ikigözlü torba, iri heybə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sən də bir böyük xurcunla Aslan paşanın xəzinəsinin qabağında məni gözlərsən. (“Durna teli”)

*

Çobanın çiynindəki xurcunda quru çörəyi var idi. Koroğlu bərk acmışdı, özü əlini xurcuna salıb çörəkdən çıxartdı, ovub südün içinə tökdü. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Axcanı xurcuna tökdün,

Ürəymin başını sökdün,

Atamın belini bükdün,

Necə ağlamım, Koroğlu?

                         (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

xurd-xəşil fars

Əzik-əzik, xıncım-xıncım, sınıq-sınıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma birdən, işdi, mən çölə-zada çıxmalı olsam, sən gərək xurd-xəşil olasan. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

xanə

Bənd. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi gərək səninlə bir savaşam. Sən mənim gücümü görəsən, mən sənin. Ondan gedək. Özü də sinəmə dörd xanə söz gəlib. Əvvəl qoy onu deyim, sonra vuruşaq. (“Koroğlu və Bolu bəy”)

                                                *

Koroğlu Eyvazı dara gedən görüb götürdü sözün üçüncü xanəsini dedi... (“Durna teli”)

                                                 * 

Axır xanələrdən Cəfər paşa şübhələndi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)