Azərbaycan dastanlarının leksikası

xirqə ərəb

1. Bez və ya qumaş parça.

2. Dərvişlərin geydikləri qaba yundan uzun ətəkli üst geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldən dud eləyib...

Ərzurumun gözəlinə gəlmişəm.

Əcəl xirqəsini geyib əynimə,

Həm də ölüm bazarına gəlmişəm.

                                        (“El aşıqları”)

                     *

Dəldi xirqəm, keçdi neylər,

Hər görən tərifin eylər,

Koroğlu iltimas eylər,

Salı ver gəlsin Eyvazı.

                        (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

xırqa

xişm fars

Acıq, qəzəb. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mənəm şiri-nərtək meydanda gəzən,

Xişm ilə düşmanın bağrını əzən,

Tülək tərlan kimi havada süzən,

Sonra yaxan keçər ələ, pəhləvan!..

                           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

xışım

xiyal

Xəyal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu xiyal ilə onun təpəsindən bir əmud yendirdi. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

xoca fars

Müəllim, molla mənaları ilə yanaşı, tacir mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda tacir mənasında rast gəlinir.

Yaxşıca düşdün əlimə,

Xoca, tez mənə xərac ver!

And gətirmişəm dilimə,

Xoca, tez mənə xərac ver!

                   (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

                 *

Daşları var alçaq-uca,

Əylər qəflə, tacir, xoca,

Tutulub hasarlı burca,

Məhbub xanım, bizim yerlər.

                  (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

xon

xonça

Şirniyyat, meyvə və başqa hədiyyələr qoyulmuş bəzəkli sini, tabaq və s. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu ilə Nigar xanım atdan düşüb süfrə başında əyləşdilər. Fərraş xonçanı onların qabağına qoyan vaxt gözü Koroğlunun bığlarına sataşıb qorxudan dili tutuldu. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

xonkar

xorlamaq

Ürkmək, ürküb çəkilmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Padşahım, gəl sənə xəbər verəlim,

Bədoydə nişana neçə gərəkdi?

Səksənib, xorruyub, səqinəndə o,

Ceyrantək tullanıb keçə gərəkdi.

                       (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

                  *

Carçıların indi carlar,

Ər hayxurub bədov xorlar,

Ələm çıxar, şədlər parlar,

Bir türfə ruzigar olur.

                      (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

xoryat

1. Qaba, kobud; sevgisiz.

2. Fərsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə satqın, çirkin mənasında da işlənir. Bu sözə “Kitabi-Dədə Qorqud”da xoyrad şəklində rast gəlinir.

Mislin yoxdur, qızıl güldən təzəsən,

Yer hay, məlum, təzəsən, broy!

Sənə xoryat əli dəydi, sol sonam!

Bol, broy, broy!

           (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

xoryad

xotkar

1. Hökmdar, sultan, başçı.

xoy fars

Xasiyyət, təbiət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir xələt biçərəm Eyvaz boyundan,

İncimərəm xasiyyəti- xoyundan,

Kəsin tunculardan, qırın qoyundan,

Yeyin, dəlilərim, keflər xoş olsun!

                           (“Koroğlunun Qars səfəri”)

xub fars

Yaxşı, gözəl, xoş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağa vəzir, mən xub sənə neylədim,

Hər nə etdim dost könüldən eylədim,

Səni o sərdara cəllad eylədim,

Can alıcı Əzrayılam, gəlmişəm.

                    (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)