Azərbaycan dastanlarının leksikası

xümrə fars

Kiçik küp. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

xab fars

Yuxu, röya. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoşun çəkib dörd yanımız alarlar,

Bu xabi-qəflətdən ayıl, Eyvaz xan!

Bizi tutub o zindana salarlar,

İyid olmaz buna qayıl, Eyvaz xan!

                     (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (İ.A, B.A.)

xabi-qəflət

Qəflət yuxusu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

xacə fars

Xədim; xidmətçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gördü bir neçə saray adamı qabaqda, onların arxasınca əllərində çovgan olan bir neçə xacə, sonra isə Nigar xanım bir neçə kəniz, incə bel qızla gəlir. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

xak fars

Torpaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu ürəyində: “məni qolu bağlı, boynu zəncirli görüb kişiləşirsən?” – deyib, sözünə belə davam etdi:

Məni xakda görüb şad olma düşmən,

[Bu gün] məni isə, danla sənündür.

                                (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

xaki-pay

fars. xak – torpaq, pa – ayaq

1. Ayağın torpağı; ayaq basılan yer.

2. Astana, kandar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırram qoşununu xaki-pay kimi,

Bir qılınc vuraram Əmiray kimi,

Mən coşmuşam boz-bulanıq çay kimi,

İnanma ki, neçə ilə sönəm mən.

                     (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

xaqan

Qədim türk xalqlarında hökmdarlara verilən ad, titul. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşmanın üstünü quştək aldıran,

Aslanlar dişindən ovlar saldıran,

Xaqanlar başına şeşpər çaldıran,

Qulac qollar buran qoç Koroğludur.

                        (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

xalat

xalxal

Mal-qara saxlamaq üçün ətrafı hasarlanmış yer; ağıl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər gün səhər dan yeri ağaranda Alı kişi ilxını çölə aparar, bütün günü otarar, gecədən bir pas keçəndən sonra xalxala gətirərdi. (“Alı kişi”)

xam

Məcazi mənada: yetkin olmayan, təcrübəsiz, püxtələşməmiş, hazırlıqsız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uca dağları döşlətdin,

Ağır alaylar boşlatdın,

Yüz il lotuluq işlətdin,

Axır oldun xam, Koroğlu...

                          (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Cəfər paşa istəyirdi ki, onu xam salsın. Ta ki pəhləvanlar hazırlansınlar. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

xam salmaq

Qarşısındakını xam, təcrübəsiz, anlaqsız, xəbərsiz sayaraq, bundan istifadə etməyə çalışmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

xaniman fars

Ev-eşik, ata yurdu, ocaq, məskən, dudman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kəsiblər dörd bir yanımı,

Dağıdarlar xanmanımı,

Axıdarlar al qanımı,

Bir umudum sizə gəlir...

                        (“Qulun qaçmağı”)

                   *

Koroğlu bunu bilməsə,

Xaniman tərkin qılmasa,

İgid meydanda ölməsə,

Yarasız gəlsə, ar olur.

                           (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

xar¹ ərəb

Tikan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldə qar görünür,

Güllər mənə xar görünür,

Günüm ahü zar görünür,

Bir qaydıma qalan yoxdu.

                       (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                 *

Gülü tapşurdular xara,

Cigər oldu hazar para,

Nə göz tikmisən Nigara,

Firəng oğlu, firəng oğlu?

                         (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

xar² fars

Zəlil, etibarsız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilərim, bu gün dava günüdü,

Atlanın, yaradan bizə yar olsun!

Mərd igidlər yarasından bəllidi,

Namərdləri qoy tər bassın, xar olsun!

                            (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

xas ərəb

1. Seçilmiş, xüsusi, məxsus.

2. Əsil, nəcabətli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cəmi dəlilərin xası,

Meydanda var mərd davası,

Koroğlunun qoç balası,

Bu gələn Eyvaz, bu gələn.

                          (“Durna teli”)

                  *

Xan Eyvazım gül parçası,

İsabalı igid xası.

Ucalsın dəlilərin səsi,

Ağlama, Nigar, ağlama!

                    (“Durna teli”) (“Bağdad-Əsəd”)

xaşxaş

Tərkibində süd şirəsi olan iri çiçəkli və içi xırda toxumlarla dolu qozaşəkilli meyvə verən bitki. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda təşbeh kimi işlənir.

Koroğlu Qıratın cilovunu buraxıb Həsən paşanın dalısınca çapdı. Həsən paşaya çatdıqda qılıncla başını xaş-xaş toxumu kimi dağıtdı. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

*

Koroğlu qəssab şəyirdinin yekəbaşlığını görüb, qılıncını çəkdi, onun başını xaşxaş toxumu kimi dağıtdı. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)