Azərbaycan dastanlarının leksikası

xişm fars

Acıq, qəzəb.

Xişm ilə adam öldürür,

Yerişi qandır bu gələn.

On dörd gecəlik ay kimi

İşıq salandır bu gələn.

      (“Bəhram-Gülxəndan”)

xişim

xonsa

Hər iki cinsin əlamətləri olan.

Şah Abbas dedi:

– Abbas, Sarı Xoca anadan doğma xonsadı. O, həmişə arvadlar içərisində olub. (“Abbas və Gülgəz”)

xoryat

1. Satqın.

2. Çirkin.

Bülbüləm, dala qonaram,

Zərgərəm, gümüş yonaram,

Ha bu dərdə mən yanaram,

Xoryat söz məni dağladı.

                 (“Abbas və Gülgəz”)

                    *

Mina xanım desin inan,

Dərdimə tapılar dərman.

Möhnətini elə pünhan,

Bilməsin xoryat, ağlaram!

               (“Şəmşir və Sənubər”)

xöryət

xoşnişin fars

Gözəl görünüşlü, qəşəng.

Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim,

Üzülməsin əldən əli bu bəyin!

Cənnəti-əlada, baği-behiştdə

Xoşnişin döşənsin yeri bu bəyin!

                             (“Abbas və Gülgəz”)

xoşnişan

xotkar

1. Hökmdar, başçı.

2. Türkiyə (İstanbul) sultanı.

Sizə haradan xəbər verim, Əhməd Xotkardan. Süsənbər Əhməd Xotkarın nişannısı idi. (“Heydər bəy”)

xodkar

xudkar

xub fars

Yaxşı, gözəl, xoş; xublar – gözəllər.

Könül qalxdı Bərdə sarı yeridi,

Orda bir şəhər var, adı Gəncə hey...

Gözəlləri, məhbubları, xubları

Xub batıblar mala, mülkə, gəncə hey...

                                                       (“Qurbani”)

                               *

Sən eşqə müntəxibsən, mənə məhbub,

Yaraşır zər-ziba tər əndamına xub,

Ayda bir, ildə bir yazginən məktub,

Var olsun əllərin, aman, əl aman!

                                       (“Sam şahzadə”)

xun fars

Qan.

xunəfşan

Qansaçan, qanlı.

Cəlladi xunəfşan əlhəzər olsun. (“Mahmudla Nigar”)

xunriz

Qana həris, qantökən, qaniçən; zalım.

Qaşı qövs-qüzeh, kiprik xunriz,

Gözləri nərgiz tək xoş nəzər olsun.

                                (“Mahmudla Nigar”)

xotaz