Azərbaycan dastanlarının leksikası

toy tutmaq

Müasir dildə bu ifadənin məcazi mənası işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda toy etmək mənasında rast gəlinir.

Yeddi yüz yetmiş yeddi dəli hazırlıq gördü. Aşıq Abdal, rəqqasələr, təlxəklər hamısı hazır olub qırx gün, qırx gecə toy tutdular.

                    (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

toybəyi

Sərpayı, toyu idarə edın adam, toybaşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib yenə də sazı döşünə basdı ki, Koroğludan desin, toybəyi onu saxlayıb dedi...

                                                                                                      (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

tökmə

Sağlam, möhkəm. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu at çox gözəlləşmişdi: iri başlı, dolu gözlü, qara, birçəkli, uzun boyunlu, tökmə döşlü, yoğun, enli sağrılı...

                                                                                                                                                                                   (“Alı kişi”)

törpü

İridişli yeyə növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

tanrı törpüsü dəyməyib

Kobud, qaba cəhətlərini yumşaltmağa ehtiyac var. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Buna heç Tanrı törpüsü dəyməyib, elə öz dediyini deyir.

                           (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

tövr ərəb.

Növ, cür. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoç igidin bu tövr olur iqrarı,

Yarsız necə tutar səbrü qərarı.

Dəmirçioğlu, budur Koroğlu yarı,

Şirin dəhən göftarinə gəlmişəm.

                                                 (“El şairləri”)

tuluq

İçində maye, yağ və s. saxlamaq, nehrə çalxalamaq üçün qab kimi işlədilən, aşılama ilə hazırlanmış qoyun və ya keçi dərisi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Saqi tuluqları məclisin ortasına sürüyüb badə gəzdirdi.

                                                        (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

Koroğlu yerdə bir şərab tuluğu gördü. Tuluğun dibində bir batman yarım – iki batman şərab qalmışdı. Koroğlu tuluğu son damlasına qədər başına çəkib yerə qoydu.

                                                        (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

tunçu

Qoşulmamış və doğmamış iribuynuzlu heyvan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldə ağır məclislər quran,

Tunçular döşləyən, öyəşlər qıran,

Ayaqlarda əsən, başlarda duran,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

                       (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

tuncu

tuş

Qabaq, qarşı, ön, qənşər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səd afərin qaynağına, coşuna,

Yağı düşmən gələ bilməz tuşuna,

Koroğluyam, oğul, dönüm başına,

Koroğlu deyilən igid mənəm, mən!

                           (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

tüğyan ərəb.

Daşma, qabarma, qaynama, coşub-daşma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

tüğyan etmək

Coşmaq, qızışmaq, şiddət etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sən doğru buyurursan. Koroğlu, doğrudan da, çox tüğyan eləyib.

                                                                                   (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

tül fran.

Yüngül, toraoxşar parça; bu parçadan tikilmiş.

Oğrun-oğrun tül altından baxan yar,

Qaldır ürbəndini, görüm gül üzün!..

Aşıqları eşq oduna yaxan yar,

Qaldır ürbəndini, görüm gül üzün!..

                             (“Koroğlunun Qars səfəri”)

tülək

1. Tükünü, yununu tökmüş.

2. məc. Təcrübəli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

“Divanü Lüğat-it-Türk” də tülə (tükünü tökmək) feili vardır.

Səhər-səhər nə xoş gəlir avazın,

Gedibdir baharın, qalıbdır yazın,

Səni alır qaçar tülək şahbazın,

Sizin göldən bizim gölə gəl, sonam.

                   (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

tünbətün fars

Təhqir və söyüş məqamında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəy Koroğludan üzr istəyib dedi:

– Yanşaq, mənim bir günahım yoxdu. Səni bu bəlalara salan o tünbətün olmuş mehtərdi.

                                                                                                                  (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)