Azərbaycan dastanlarının leksikası

təngaltı

Yəhərin altından atın belinə qoyulan üstü dəri, qalın astarlı keçə parçası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Həmzə bəy gördü ki, Koroğlunun silah-yarağı yoxdu, elə buna görə də bir qılınc Qıratın təngaltısına qoyub, bir qılınc da yəhərin altına bağladı.

                                                (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

Həmzə bəy dedi:

– Ağa, yəhərin qaşından asılan bu qılıncı belinə bağla, təngaltının altındakı qılıncı da astaca çıxart əlində tut.

                                                                                                                                                         (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

tərkeş fars

Sadaq, oxqabı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu gəlib çadırda əyləşdi. Koroğlunun yaraq-yasağı üstündə idi. Bir tərkeşi, yüz dənə oxu, bir də kamanı var idi.

    (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

tərkləşmək

Birisinin tərkinə minmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, hər ikisi tərkləşib düşdülər yola.

                            (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

təvəqqə ərəb.

Xahiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Ancaq mənim səndən bir təvəqqəm var.

Xan dedi:

– Təvəqqə nədi? Sən əmr elə, mən yerinə yetirim.

                                                                             (“Qulun qaçmağı”)

təvəqqe

təsbeh

Zikr edilən duaları saymaq üçün sapa keçirilmiş muncuq və s. dənələrin düzümü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanım Koroğlu ilə vədələşdikdən sonra Koroğlu vidalaşıb hovuzun kənarına gəldi, ağ əmmaməsini, köynəyini, əbasını geyinib, bir əlində təsbeh, o biri əlində çəlik hasardan çıxdı.

                                                                                                           (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

təzmək

Sürətlə qaçmaq, çıxmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər igiddə olmaz hünər,

Od olmasa ocaq sönər,

Dövlətlidən dövlət dönər,

Əqil başdan təzər bir gün.

                     (“Məhbub xanıımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

tikmək

Təyin etmək, qoymaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu sözünü tamam elədi. Eyvazı nayıb tikib, Qıratı tapşırdı Eyvaza.

                                                              (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir-Əsəd”)

tip

tiyan

Dəmirdən və s. metaldan qayrılmış çox iri dərin qazan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ocağı asıb qır-saqqızı tökdü tiyana əridib elədi mum kimi.

                                                                                                  (“Durna teli”)

Koroğlu dedi:

– Biz qatığı tiyana töküb çalxalayırıq, üstünün yağını götürüb plova tökür, altının suyunu isə içirik.

                                                                                                                                    (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

tiyə

Qılınc, bıcaq və s.kəsici alətlərin iti tərəfi, ağzı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dinməz-söyləməz cibindən bizi çıxarıb, qılıncın tiyəsinə basdı.

                                                                                                         (“Alı kişi”)

toxmaq

Dəyənək, çomaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Koroğlunu görən kimi dəmir toxmağı götürüb Koroğlunun üstünə cumub dedi:

– Əclaf, bu toxmaqla başını əzərəm, de görüm kimsən, burada neyləyirsən?

                                                                                                   (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

Kənizlər dərhal ağır bir toxmaq tapıb quyunun dibinə salladılar. Koroğlu əl-ayağının kündəsini sındırdı.

                                                                                                                                             (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

toppuz

1. Başı girdə çomaq, dəyənək.

2. Ucu toxmaqlı zopadan ibarət qədim silah. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Doqquzunnan çünki yetdi onuna,

Tükün sığarlayıb girər donuna.

Dəli mehtər dolananda yanına

Əldə toppuz oynar, şeşpər sallı olur.

                           (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

tovlamaq

Hərəkət etdirmək, oynatmaq, yelləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu əlindəki şeşpəri tovlayıb bir sağa hərlədi, bir sola hərlədi, özünə yol açıb çıxdı.

                                                                        (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

tovuz ərəb.

Rəngarəng tükləri, yelpik şəklində iri quyruğu olan quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvazım bənzər laçına,

Tovuzlar  heyran saçına ,

Vermərəm Çinə, Maçına,

Eyvazı pişvaz eləyin.

                    (“Koroğlunun Türkman səfəri”) (İ.A., B.A.)