Azərbaycan dastanlarının leksikası

sovmaq

1. Kəsilmək.

2. Qurtarmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda kəsmək mənasında işlənib. 

Dəyirmançı da suyu sovub qaçmışdı.

                    (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

sovuşmaq

1. Getmək, keçmək, uzaqlaşmaq, çəkilmək (nəzərə çarpmadan).

2. Ötmək, keçmək, ötüb keçmək (vaxt, zaman, mövsüm haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səhərdən axşama kimi bir at torbası pul qazanıb odabaşının dalına verib hücrəyə gətirirdi. Beləcə neçə gün sovuşdu.

                (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

soy

Əsil, əcdad, nəsil, kök. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tanı Koroğlu soyunu,

Gör cida təki boyunu,

Açdı başına oyunu,

Ərəb oğlu, ərəb oğlu!

                    (Koroğlunun Qars səfəri”)

sövdagar

sövdayar

söylü

Soylu, əsilli, əsil-nəsəbli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səhər-səhər çəmənlərdə gəzərsən,

Söylü bəylər məclisində məzəsən.

Mislin oxdur, qızıl güldən təzəsən,

Sana xoryad əli dəydi, sol, sonam!

               (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

suç

Günah, təqsir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlunu dindir,

Suçunu boynuna mindir,

Biz iki dəlini öldür,

Paşa, qıyma Eyvaz xana.

                            (“Durna teli”)

suiçim

Bir suiçim saatda: bir anda, o saat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir suiçim saatda karvan qatarlanıb geri döndü.

                                             (“Koroğlunun Bayazid Səfəri”)

Sözü deyib İsabalı ipi atdı quyuya. Bir suiçim saatda Koroğlunu quyudan çıxartdı. Durub özlərini verdilər tövləyə. Atları çəkib mindilər.

                                              (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

sultan ərəb.

Hökmdar, hakim, padşah. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Zülfün uca dağ sərini,

Qoynundan almam əlimi,

Anamın sultan gəlini,

Üzün məndən niyə döndü?

             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Bozalqanlı”)

sulu

Yağlı (söyüş haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Qarı nədi, bu saat başı beş min sulu söyüş yağdıraram, mən qızdan da cavanam, gözələm.

                                                                                                                        (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

sürbə

Sürü, qatar, dəstə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən dəliyəm, sarp qayadan atıllam,

Hər yerdə istəsən, orda tapıllam,

Ac qurd kimi sürbənizə təpilləm,

Ortadan olmasa uc alam gedəm.

               (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Cünun–Mirzə”)

süsən

İri bənövşəyi göy və ya sarımtıl gülləri olan bitki və bitkinin gülü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Süsən mənəm, sünbül mənəm, gül mənəm,

Hər yetənlə danışmanam, gülmənəm,

Mən heç səni ayaq tozu bilmənəm,

Baş getməmiş malım sənə verrəmmi?

                (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

süvari fars

Atlı, ata minmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilər sevincək deyə-gülə atları sürətlə çapıb süvariyə çatdıqda gördülər ki, süvari almaçıdı. Eyvaz dedi:

– Allah evini yıxsın, uzaqdan səni Koroğluya oxşatdıq.

                                                             (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

süysün

1. Atlarda və digər qoşqu heyvanlarında boyunun bel sütunu ilə birləşən hissəsi.

2. Peysər; boyun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlini atın süysünündən qoyub sağrısına qədər çəkdi.

                                                                                      (“Alı kişi”)

Boy uca, kürəklər enli, süysün elədi ki, kəl süysünü kimi... Boynunun əti girdin-girdin, bığlar kəl buynuzu kimi.

                                                                                                                                                 (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

Süysünün əti qat-qat tökülüb, qara bığlar kəl buynuzu kimi “deşərəm ha deşərəm” deyir.

                                                                                                                                                      (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)