Azərbaycan dastanlarının leksikası

silkmək

Çırpmaq, silkələmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çarıqlarını çıxartdı. Silkib bir tərəfə qoydu. Ondan corablarını çıxartdı.

                                                                                                   (“Düratın itməyi”)

simurq

Əsatirə görə Qaf (Elbrus) dağında yaşayan böyük bir quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xan Eyvaz xan, vurma lafı,

Simurq kimi gözlə Qafı,

Öldürər, yoxdu insafı,

Qardaş, hey mədəd, hey mədəd.

            (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)

sinədağlı

Dərdli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qara xan çox əzazil bir xan idi. Çox az adam tapılardı ki, onun əlindən sinədağlı olmasın.

                                                                                                                              (“Düratın itməyi”)

Anamın yoluna qolu bağlıyam,

Atamdan ayrıyam, sinədağlıyam,

Kürdoğluyam, Koroğlunun oğluyam,

Yön çevirib Çənlibelə gedirəm.

              (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

sini

Böyük, dəyirmi qab; məcməyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Koroğlu, buna görə sən heç məlul olma! Sənin mənim kimi aşığın var. Dünya ki var, mənim ayağımın altında sini kimidi.

                               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

sinmək

1. Aşağı oturmaq, əyilmək, gizlənmək.

2. Qorxmaq, çəkinmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşman qabağında heç vaxt sinməyə,

Meydanlarda qızmış aslan gərəkdi.

               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

sis-duman

Duman, çən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir vaxt oyandı ki, hər yanı sis-duman bürüyüb.

                                  (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

sis

sitarə ərəb.

Ulduz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ucaları ala qarlı,

Alçaqları qənim ərli,

Koroğlu der, dürlü-dürlü,

Bu şum sitarələr məndə.

                   (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

siyah fars

Qara. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu mayıldı sizə,

Qulaq verin saza, sözə,

Siyah sürmə ala gözə

Çəkibsən, qara deyilmi?

               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

Mən qurbanam yarın siyah telinə,

Könül quşu qonmaq istər gülünə,

Səni Koroğlunun Çənlibelinə

Aparmasa, əcəm getməz bu yerdən.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

siyirməqılınc

Yalınqılınc, qınından çıxarılmış qılıncla. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilər daha heç nəfəs almayıb, siyirməqılınc özlərini vurdular qoşuna.

                                                                                       (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

Hasan paşa hökm elədi başındakı adamlar birdən siyirməqılınc töküldülər onun üstünə.

                                                                                             (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

soluq

Nəfəs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

soluğun dərməmiş

Nəfəsini dərməmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq, o necə deyərlər, heç soluğun dərməmiş təzədən qayıdıb yola düşdü.

                                                                                            (“Koroğlunun qocalığı”)

son

Övlad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigarı dərdə gətirən,

Cəsədin qəbrə yetirən,

Koroğlu namın götürən,

Yurdunda son olan yoxdu.

               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

soraq-salıq

Sözün hər iki komponenti soraq, xəbər mənasını verir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Soraq-salıx ilə öyrəndi ki, bəs Eyvaz atası Alı ilə çölə sürüləri yoxlamağa gedib.

                                                                                         (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

sovlamaq

1. İtiləmək.

2. Dialektlərdə kəsici alətləri itiləyəndən sonra qılovunu almaq mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bağ bəsləyib, qızılgülün dərməsən,

Dərib, dərib, yaylıq üstə sərməsən,

Mətləbə gəlmişəm, mətləb verməsən,

Sığal verib misri qılınc sovlayam.

                         (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)