Azərbaycan dastanlarının leksikası

ruy

ruyi-zəmin

Yer üzü; dünya, aləm.

ruzunuz göydən yağsın, yerdə bitsin

Deyim “Novruz” dastanında işlənib.

Doqquz gün, doqquz gecə toy vurdurduqdan sonra Qəndabın kəbinini Novruza kəsdirdi, onun əlini Novruzun əlinə tapşırdı.

Camaat toyu təbrik edib dedi:

– Ulduzlarınız barışsın! Ruzunuz göydən yağsın, yerdə bitsin! Şanınız daha da ucalsın! (“Novruz”)

rücah

rücah olmaq – rast gəlmək.

Dilimizdə ürcah olmaq şəklində işlənir.

– ... oğul, sən de görüm, harada gördün qızı və nə təhər rücah oldun? (“Sam şahzadə”)

                                                                         *

Mənə rücah oldu aləm-vağyadə,

Pirimin dəstindən nuş etdim badə.

                                        (“Sam şahzadə”)

raslamaq

Nişan almaq, hədəfə götürmək. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

rəb

rahlamaq

Rahatlamaq, rahat etmək, dincini almaq üçün şərait yaratmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rövşən qabaqca atasını rahladı, sonra dayların yerini sahmanlayıb tövləni hazırlamağa başladı. (“Alı kişi”)

ravi ərəb

Rəvayət edən, hekayət edən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rəvayət sözü ilə flektivlik baxından eyniköklüdür.

Ravilər, müdrik tarixçilər belə nəql edirlər ki, ikinci şah Abbas Koroğlunun adını, sanını, eşidib onu ordusuna sərkərdə etmək istəyir, Koroğlu buna boyun qoymurdu. (Paris nüsxəsi, 13-cü məclis)

ray

Ray bilməmək: yaltaqlıq bilməmək, yalvarmamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən xakıpay,

Varsa çıxart meydana tay,

Davada bilməz dilim ray

Əzrayıl bir yanım olsun!

        (“Koroğlu”. Qoşmalar) (Hümmət Əlizadə) 

rəxt fars

Səfər ləvazimatı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu sözün qoşqu ləvazimatı, minik atına lazım olan əşyalar, döşənəcək, yatacaq mənaları da var.

Koroğluyam əzəmmədim,

Geyib rəxtim gəzəmmədim,

Gen dünyada gəzəmmədim,

Dünya mənə dar görünür.

           (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

rəncidə fars

İncik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

rəncidə olmaq 

İncimək, ürəyi sınmaq, küsmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məclis adamları Hasan paşanın bu sözündən rəncidə oldularsa da, xotkarın qorxusundan büruzə verə bilmədilər. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

rəng-ruf

əsli: rəng-ruh

Bəniz, sir-sifət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rəng-rufundan görünür ki, dağ havasında böyümüş adamdı. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

rəsulmal

Halal alver mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mir İbrahim dedi:

– Necə alver eləyək?

Koroğlu dedi:

– Səninlə rəsülmal edəcəyəm. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

rikab ərəb

Üzəngi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Köhlən minib çıxar olsam yoluma,

Kim yapışar rikabıma, qoluma?

Koroğlu sağıma, Həsən soluma,

Aşıq, bizə Təkə-Türkman deyərlər.

              (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)