Azərbaycan dastanlarının leksikası

rah fars

Yol.

Qəfləli, qatırlı gedən bəzirgan.

Xəbər ver bir mənə Dərbənd elindən.

Rahın tay eyləyib gedən bəzirgan,

Xəbər ver bir mənə Dərbənd elindən.

                                (“Dilsuz və Xəzangül”)

                            *

Mən öz rahimdə olmadım,

Ölüb vətəndə qalmadım.

Sevdim, seçdim, kam almadım,

Belə baxdı qaralıyam.

           (“Şəmşir və Sənubər”)

                            *

Mirzə deyər, gəl fikrinə qələm çək,

Mümkün olmaz, gəl bu kardan sən əl çək,

Düşmə rahi-eşqə, nə qilü-qal çək,

Eşqi yaman dərddi, dərmanı olmaz.

                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

rəhlət ərəb

1. Köçmə, səfər etmə.

2. Məcazi mənada: ölüm.

Seyfəlmülük durub rəhlət üstündə,

Zalım fələk cavan canım qəsdində,

Bir namə yazılıb kağız üstündə,

Molla oxuyammaz, qarasızdı ki.

    (”Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

rəxt fars

1. Qoşqu ləvazimatı, minik atına lazım olan əşyalar.

2. Döşənəcək, yatacaq.

3. Səfər ləvazimatı.

Məndən sonra bu dünyadan doysunlar,

Şahana rəxtimi mənim soysunlar.

Rəna ilə bir məzara qoysunlar,

Xudahafiz, daha mən də gedirəm!

                                (“Şahzadə Əbülfəz”)

rəxtitab

fars. rəxt – yatacaq, xab – yuxu

Yataq, yorğan-döşək.

Yəqin etdi ki, at üstə çox inciyib, odur ki, rəxtitab saldı, guya Abbas dincəlsin. Abbas rəxtixaba da etina etmədi. (“Abbas”)

rəxtxab

rəqayib ərəb

Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) ana bətninə düşdüyü gecə.

Təbəssüm eyləyir hərdən nazənin,

Mərifət anlayıb mənasın bilin.

Ya müşk-ənbərdi siyah kakilin,

Ya şəbi-yəldadı, ya rəqayibdi.

                                        (“Qurbani”)

rəmdar

rəmmal ərəb

Falçı, rəmlçi, rəml atan (qum üzərində işarələr çəkməklə və ya başqa üsullarla gələcəkdən xəbər verən).

Rəml həm “qum”, həm də “fal” deməkdir.

– Gedib o adama deyərsən ki, bizim padşah xəstədi, rəmmallar onun xəstəliyinə haqq aşığının başını dərman buyurublar. (“Qurbani”)

rənc fars

1. Əziyyət, zəhmət.

2. Zəhmət, əmək.

Duruban söygilən narınc, turuncu,

Gəl şadıman eylə könüldə rənci.

                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

rəzm fars

Döyüş, vuruş, müharibə, hərb, cəng.

Mənə qürbət verib xaliqi-sübhan,

Müxənnət kimsəni kor eyləsin nan.

Sam da rəzmidə cəhl edən zaman

Heybətindən şəmşir abidar olar.

                                   (“ Sam şahzadə”)

rikab ərəb

Üzəngi.

Göy atlı dedi:

– Abbas, bu atın rikabınnan yapış, gözlərini də yum! Havaxt desəm aç, onda açarsan. (“Abbas və Gülgəz”)

rikabda getmək

Atlının arxasınca getmək deməkdir.

Nizaminin “Xosrov və Şirin” əsərində belə misralar var:

Gülgünün belinə yəhər qoyuldu;

Şapur rikabında bir kölgə oldu.

(yəni Şapur Gülgünə minən Şirinin ardınca getdi).

rizvan ərəb

1. Behiştin qapıçısı olan mələk, cənnətin bağbanı.

2. Behişt.

Nə cahanda, nə rizvanda,

Yoxdu sənin kimi pəri.

                         (“Lətif şah”)

                                      *

Həzərat, məclisimiz ruzeyi-rizvan kimidir,

Ziynəti, hər büsatı nəqşi-Süleyman kimidi...

                                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

rubə

ərəb. riba

Faiz.

Rubə yeyib eldən rüşvət alanlar,

Başlarına dünya bir gün olar dar.

Hər bir şeyin vədəsi var, vaxtı var,

Gəl sən sığın kəskin baxta, darıxma.

                                (“Şəmşir və Sənubər”)

ru fars

Üz, çöhrə.

Əfsus ki, oldu qəfildən

Siyah ruyum, qara baxtım!

Düşdüm tükənməz bəlaya.

Yanır cismim nara, baxtım!

              (“Dilsuz və Xəzangül”)

                               *

Nəzər qıl ruyində bir cüft xalına... (“Əsli və Kərəm”)