Azərbaycan dastanlarının leksikası

qaratikan

Tikanlı kol bitki. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qaratikanlıq

Qaratikan kolluğu, qaratikanların bitdiyi, çox olduğu yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əzəl bunu, sonra da o birisini min, təzəcə sulanmış şumda səyirt, qaratikanlığa sür, sonra da sıldırım daşlı dağa çap. (“Alı kişi”)

qarğı

Qamış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mənim atım atım-atım atılar,

Qulaqları qarğı kimi çatılar,

Ucuzluqda min tümənə satılar,

Alma gözlüm, qız birçəkli Qırat, gəl!

                           (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                   *

Məni görüb atım-atım atılı,

Qarğı qulaq bir-birinə çatılı,

Ucuzluqda min tümənə satılı,

Bahalıqda yox qiymətin Qırat, gəl!

                           (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Əsəd”)

qarı¹

Qoca qadın, qoca arvad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı nədi, bu saat başı beş min sulu söyüş yağdıraram, mən qızdan da cavanam, gözələm.(Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

qarı²

1. Qatı, qəddar.

2. Köhnə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı düşmən, fənd-felini bilirəm,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

Saat yarım sizə möhlət verirəm,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

                                          (“Qulun qaçmağı”)

*

– Qarı düşməndən dost olmaz, vurub onları darmadağın eləyin! (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

qarı³

Qolun dirsəkdən yuxarı hissəsi; bazu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu qulun qollarının qarısını aldı əlinə, gözlərini də dikdi gözlərinə. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

qarı nənənin qurşağı

Göyqurşağı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı nənə öz qurşağını uzadıb, göyün üzünə yeddi qələmlə yeddi zinət vururdu.  (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

qarınca

Qarışqa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xotkar üstümüzə qoşun göndərdi,

Qırın, dəlilərim, eyləyək cəngi!

Çıxın qarıncatək dolun hər yandan!

Bilin ölkələrin mənəm firəngi.

                         (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

qarmalamaq

Qamarlamaq, tez-tələsik tutub götürmək // ikiəlli tutmaq, yapışmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qızlar bayaq Bəlli Əhmədi qarmaladılar, dartıb xotkar qızının qabağına gətirdilər. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

qasid ərəb

Xəbər və ya məktub aparıb gətirən adam; elçi, çapar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qasid qasidin dalına düzülmüşdü. Xotkara gündə bir xəbər gəlib çatırdı. Özü də bir-birindən qara, bir-birindən bəd xəbərlər. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Elə ki qasid gəlib Bayazidə çıxdı, Əhməd tacirbaşı naməni oxuyub gördü Hasan paşa yazıb. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Cəfər paşa naməni bir qasidə verib xotkara göndərdi, özü də hazırlıq görməyə başladı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Alma satan Koroğluynan Pərizad xanımın arasında qasidlik edirdi. Koroğlu bu eşq üstündə Pərizad xanımın qardaşını da öldürmüşdü. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

qarovul

Keşikçi, gözətçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qaraul

qaraul çəkmək

Keşik çəkmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağa Koroğlu Daş qalada cümə günü tək qaraul çəkirdi. ( “Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

qarovul çəkmək

qaraulxana

Qarovul üçün yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tanrıtanımazı çağırıb, bəndərgahları, qaraulxanaları yoxlamışdı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Diqqət eləyib Çənlibelin qaraulxanasında keşikçiləri gördü. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

qarovulxana

qarıçqay

Dastanda müxtəlif yazılışda rast gəlinir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İzahlı lüğətdə torağay kimi izah olunur. Dastanda şahin, qırğı mənalarında  rast gəlinir. Nüsxələrin birində qarışqa kimi işlənmişdir.

Əsli mahmududu, tasma boyunlu,

Meydana girəndə yüz min oyunlu,

Qarıçqay baxışlı, ac qurd yeyimli,

Ortası qoluna dolu gərəkdi.

                    (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)