Azərbaycan dastanlarının leksikası

qəmə

Kiçik xəncər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Misri qılınc, ləzgi qəmə,

Mən səni tər saxlamışam,

Dolaşma cübbə-covşənə,

Düşmana var saxlamışam.

                             (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

qəlyanaltı

Səhər yeməyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dona xanım təəccüblənərək dedi:

– Ey Cəlali, indiyə kimi qəlyanaltı eləməmisən? (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

qələt ərəb

Səhv, yanlış, xəta. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun sözün yazma qələtə,

Hesab etmə qanmaza, nabələdə,

Ruqiyyə xanımı gəl ver Məmmədə,

Sən gəl bu sövdadan incimə, ay xan!

                                                   (“Qulun qaçmağı”)

*

Qarı dedi:

– Ay oğul, arxayın ol, mən heç zaman belə qələt eləmərəm. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

qələndəri

qələndaranə

Dərvişanə, qayda-qanuna tabe olmayan, özbaşına. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəyin gözətçiləri də ondan bir qədər aralı çadır qurmuşdular. Eyvaz gördü ki, yolun kənarında qələndəranə çadırlar görünür. O, atın başını çadırlara tərəf döndərdi. (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

qələm-davat ərəb

Qələm ilə mürəkkəbqabı birgə olan yazı ləvazimatı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qələm-davatmı götürüb, bir əlində imanı, bir əlində tumanı düşdü Koroğlunun yanına. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

qəhr ərəb

1. Hiddət, qəzəb, acıq.

2. Bir məhrumiyyət, haqsızlıq üzündən doğan hədsiz ruhi əzab və iztirab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kal qoşub kotan əkməyən,

Nanın süfrəyə tökməyən,

 Arının qəhrin çəkməyən

Balın qədrini nə bilir?

                          (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                    *

Xoca Əziz xocaların qəhrində,

Gün görmədin xan Eyvazın təhrində,

Qolu bağlı gördüm Bağdad şəhrində,

Sənin Eyvazından xəbərin varmı?

                             (“Durna teli”) (“Eyvaz–Əsəd”)

qəhər

qəhərə salmaq

1. Hiddətləndirmək, acıq cəkdirmək.

2. Mütəəssir etmək, kədərləndirmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qəhərlənmək

1. Acıq çəkmək, hiddətlənmək, acığından boğulmaq.

2. Mütəəəsir olmaq, kədərlənmək, kövrəlmək, boğula-boğula ağlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qəflə

qəflə-qatır

qəcir

Yırtıcı quş; quzğun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə qəcər, qəcil, qajır formalarına rast gəlmək olur.

– Sazı ver, o türkünü deyim, sən də qulaq as.

Mustafa bəy Dəmirçioğluna dedi:

– Deyəsən, bu haramzada qəcir quşu kimi yuxu görür. (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

qəcəri

Qacarlar tayfasına məxsus baş geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu gördü ki, Nigar xanım öz kənizləri ilə onun ziyarətinə gəlir. Dərhal başından ağ əmmaməni çıxarıb yerinə bir şikəstə qəcəri qoydu. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

qəbzə ərəb

Qulp, dəstə, tutulacaq yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hanı mənim qoç Koroğlum,

Gələ girə bu meydana!

Çəkəndə misri qılıncı

Qəbzəsi qana boyana!

                           (“Durna teli”)