Azərbaycan dastanlarının leksikası

quzğun

İri yırtıcı quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarışmayın Koroğlunun işinə,

Dov gəlləm düşmənin əlli beşinə,

Quzğun qonar yağıların leşinə,

Yağıdan qisasım allam, inşallah!

                      (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

quylamaq

Basdırmaq, yerə gömmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əmudun yanından keçəndə əl atıb, onu yerdən dik qaldırdı, başının üstündə hərləyib elə tulladı ki, əmud yerə düşüb dəstəsinə qədər torpağa quylandı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Arxayın ol, aşıq! Səni qızıla quylayacağam. Amma hələ biz çəkilməmiş çıxartma. Ziyanlıq-zad eyləyər. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qutan

Uzun və nazik boğazlı, gödək qıçlı, uzun dimdikli, ayaqları enli və pərdəli quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Paşa Toqat şəhərinin kənarında gözəl bir bağ saldırıb, o bağda qaz, ördək, qutan, durna, başqa quşlar vardır. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

quşqun

Atın belində yəhərin qabaq tərəfə sürüşməməsi üçün onun quyruğu altından keçirilən qayış // iş heyvanlarının quyruğu altından keçirilən qayış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Həmzə sayılmayan, urvatı olmayan bir adam idi. Məscidə qoymazdılar ki, başmaq oğurlayar, tövləyə qoymazdılar ki, quşqun oğurlayır. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qurut

Yumru-yumru edilib qurudulmuş şor, süzmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çadırların qabağında saz çalıb oxuyur, təlxəklik edirdi. Camaat ona yun, qurut, pendir verirdi. Koroğlunun dediyi bütün sözlər atın tərifi idi. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

quruş
əsli latınca grossus, rus. грош

Qəpik mənasında işlənib. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Türkiyədə lirənin yüzdə biri qiymətində xırda pul quruş adlanır.

Ondan sonra mən bir qızdan ötrü olaram xotkarın yanında üç quruşluq. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Bu gün gəlib gördüm ki, Mir İbrahim qəssabın oğlu Eyvazın dükanında ətin hoqqası iki quruşa satılır. Bu əti iki quruşa aldığıma görə salavat çevirirəm. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Koroğlu əlini cibinə salıb bir quruş çıxartdı, onu Eyvaza uzadıb dedi:

– Götür bir hoqqa ət ver, pulun qalığını da tez qaytar, yoldaşlarım getdilər. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

qəpik-quruş

Azaçıq pul, əhəmiyyətsiz məbləğ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

qurumsaq

Namussuz, qeyrətsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Düratı qaçırdıb. Qurumsaq, sənə demədim, keçəl at oğrusudu? Tez ol, Qıratın yəhər-yüyənini bərkit. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

qurşanmaq

Belinə qurşaq, kəmər və s. bağlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda geyinmək mənasında işlənib.

Sağ gedəsən ulusuna, elinə,

Misri qılıc bağladaram belinə.

Geyim qurşan, qalxan bürü qoluna,

Sən də bəylərinən sayıl, Eyvazxan!

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

qurşaq

1. Sıx tutmaq üçün belə sarılan parça; belbağı.

2. Bel. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib yapışdı Kürdoğlunun qurşağından yenə də başladılar. Bu dəfə də Kürdoğlu Koroğlunu yıxdı. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

qurd

Canavar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən hazardım,

Ağ üstdən qara yazardım,

Nə qədər miskin gəzərdim,

Adım qurd oldu, qurd oldu.

                 (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu-Hümmət”)

qumru

Göyərçin cinsindən boz rəngli gözəl bir quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məcazlarda “gözəl danışıq”, “gözəl söhbət” mənasında işlənir.

Bir mina gərdənli, durna boğazlı,

Bir alma yanaqlı, bir şəhla gözlü,

Tuti danışıqlı, qumru ağızlı,

Şirin dili canım aldı, Koroğlu!

                         (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                    *

Hüsnün Züleyxadı, zəbanın qumru,

Yetişibdi bir cüt nar sinən üstə.

                        (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

qumaş ərəb

İpək, yun, kətan və s.dən toxunmuş parça (əsasən, al-əlvan rənglərdə olur). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əyləşibdi Çənlibelin elində,

Deyil işlərində naşı Koroğlu.

Misri qılınc həmayıldı belində

Geyər hər vaxt al-qumaşı Koroğlu.

                               (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                     *

Dəmirqapı Dərbənd əcəb tamaşa,

Batıb gözəlləri ala, qumaşa,

Adım Möminədi, atam Ərəb paşa,

İstərəm özünə elə yar məni.

                               (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (“Dərbənd-Vəli”)

qulyabanı fars

Tənha çöllərdə, qalın meşələrdə tək qaldıqda adamın gözünə görünən mövhumi bir vücud. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O, öz-özünə fikirləşdi: Əgər bu qulyabanı, ya cin olsa, “bismillah” deyəndə qaçar, qoyunların südünü içib qurtardı, bir saatdan sonra yenə acıb qoyunlarımı yeyəcək, üstəlik doymasa, məni də yeyəcək. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

quli-biyabani