Azərbaycan dastanlarının leksikası

odyanar

Qızğın, coşqun, hərarətli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bizdən salam olsun qoç Koroğluya!

Bizim qızlar yaman odyanar olur.

Ram oluban hərgəz mərdlə uyuşmaz,

Özü bədxoy, dili zəhrimar olur.

                      (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

oğraş

Alçaq mənasında təhqiramiz söz kimi işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çəkməz haşalar,

Çətindi qollar boşalar,

Yerişir oğraş paşalar,

Çağır gəlsin xan Eyvazı!

             (“Koroğlunun qocalığı”)

ox

Qədim silah növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, qırx oxun qırxı da qurtarıb. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

o qarta

O qədər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu gün bu məclisdə bir gözəl gördüm,

O qarta gözəllik xana yaraşır.

Gözəllərdə naznan gəzən çox olur,

Ceyrantək yerimək ona yaraşır.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

ondan 

Sonra. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki qırxıb qurtardı, Dəmirçioğlu onun haqqını verdi, ondan Aşıq Cünunu da götürüb düşdü yola. (“Koroğlunun qocalığı”)

ovdan

fars. ab- su, dan – qab

Suyu yığıb saxlamaq üçün tikili, yeraltı hovuz, nohur. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəlli Əhməd girər olsa meydana,

At oynadar, qılınc çalar düşmana,

Qolu bağlı salınmışam ovdana,

Çatmır bir tərəfə əl, aman, aman!

             (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

ovxanmaq 

Vurub-dağıtmaq, əzmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgid odu dava günü ovxanı,

Ağasınnan öncə sala qovğanı,

Siyirə qılınc, üzə çəkə qalxanı,

Səksən oxu sədəqinnən boşana.

                   (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

oxandırmaq

ovlaq

Ov ovlanan yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aladır gözləri, qaşları yağı,

Nigar olub xan Eyvazın dustağı,

Çənlibeldi Koroğlunun ovlağı,

Şah da gələ Çənlibelə qoymaram.

                     (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

ovsar fars

Dəvə noxtası, məhər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dağların başından keçəmmir karvan,

Ovsarı əlində ağlayır sarvan,

Tacirlər əlindən çəkirlər aman,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Həmzə bəy Qıratın yəhər-yüyənini düzəldib özü onun cilovunu tutdu, ovsarını isə beş-altı adamın əlinə verib min əzab-əziyyət ilə tövlədən eşiyə çıxarıb paşanın hüzuruna gətirdi. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

oylaq

1. Məskən, yer.

2. Düzənlik geniş sahə. Dastanda ovlaq mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Bura mənim köhnə oylağımdır. (“Alı kişi”)

*

Ərəb Reyhan ürəyində dedi: “Koroğlu axır ki, yağlı əlini mənim də başıma çəkdi, mənim oylağımdan da ov apardı”. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

oymaq

Kənd, el. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dağlar aşdı, dərələr keçdi. Neçə-neçə oymaqlar, neçə-neçə kəndlər, şəhərlər gəzdi. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Bəlli olur qoç igidin oymağı,

Qara quştək çəkə, yırta qaynağı,

Xınzır kimi qənim üstə varmağı,

Kəlboğlu tək tər savaşı gərəkdir.

           (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

oyur oyur

Oynamaq sözü ilə alliterasiya və assonans əsasında yaranan tərz bildirən söz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yalnız oyur-oyur oynamaq birləşməsi tərkibində işlənir.

Amma Qırat heç durub dincəlmir, qızmış nər kimi oyur-oyur oynuyur. (“Alı kişi”)

ovqatı təlx olmaq

Dilxor olmaq, kefi pozulmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xəlil paşanın ovqatı təlx olub elan verdirdi ki, kim Koroğlunun yerini desə bir kisə qızıl verəcəyəm.

                                                                                                                       (“Koroğluynan Aypara”) (İ.A., B.A.)