Azərbaycan dastanlarının leksikası

neysan

Neysan (aprel) ayında yağan yağış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qara qaşlar çatılıb, ala gözlər bahar buludu kimi dolub, elə haya bənddi ki, neysan kimi yağsın. (“Koroğlunun qocalığı”)

nəfər ərəb

Bir tək adam, kimsə, şəxs, kəs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çağırır genə Səfəri,

Yox imiş dünyanın sonu, səməri,

Qıraram dəstəni, vurram nəfəri,

Ərənlərin piri yanımda gərək!             

                (“Koroğlunun Qars səfəri”)

nəfir ərəb

Buynuzdan qayrılmış musiqi aləti; şeypur. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nəfir carçı olur, çalar,

Şad açulur, aləm parlar,

Ər hayxırur, köhlən xorlar,

Bir əcayib rüzgar olur.

         (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

nəmək fars

Duz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən aşığam yanana,

Ya nəməkə, ya nana,

Eyvaza ox dəyibdi,

Ağla, qardaş, yan, ana!

     (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

nəməkbəhəram

fars. nəmək, ərəb. həram

Duz-çörək itirən, yaxşılığı itirən, nankor. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma bu dönüş qala bilmərəm. Mən aşığam, aşıq gərək nəməkbəhəram olmasın, yediyi çörəyi yaddan çıxartmasın. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

nəməkbəharam 

nəmər

Toyda, nişanda paylanan şirni, pul, eləcə də ev sahibinə və aşığa verilən pul. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O qədər xələt , o qədər nəmər yığıldı ki, hədsiz, hesabsız. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

İstəsən sən də gələrsən. Bir az çalıb-oxuyarsan, nəmərdən-zaddan alarsan. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

nər fars

1. Erkək dəvə.

2. Məcazi mənada: qorxmaz, cəsarətli, güclü, qüvvətli.

3. Qırata işarə ilə işlənir (Çardağlı – Çənlibellərdə; Əsrəmiş nər saxlamışam). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çatmaz gücünə nər sənin,

Adın dildə əzbər sənin,

Koroğlu kimi ər sənin,

Axır olur oyun, Eyvaz!

     (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Nərəm davada, qızğın nər,

Dünyada göstərdim hünər,

Boyandı əlimdə şeşpər

Qana deyim, Telli Nigar!

                 (“Düratın itməyi”)

*

Koroğlu bu sözləri oxuyanda nər dəvə kimi ağzından köpük tökülürdü. Koroğlu Dəli Mehtərə Qıratı yəhərlətdi, sazı sinəsinə basıb dedi... (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

nərd ərəb

24 xanası olan iki çərçivəli taxtadan 30 daşdan iki zərdən ibarət oyun aləti və həmin alətlə oynanılan oyun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq Cünun, sənə deyim,

Ürəyimdə dərd inildər,

Bir bəy oğlunun əlindən

Şeş atanda nərd inildər.

   (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmirçioğlu-Bozalqanlı”)

nərdtaxta

nərə ərəb

Hücum, həmlə, vuruş əsnasında bərk bağırma; bağırtı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir də sənin səsinə, nərənə elə bir qüvvət gələcək ki, İsrafilin suru onun yanında milçək vızıltısı olacaq. (“Alı kişi”)

nəsəq ərəb

Sıra, nizam, tərz, üslub. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Top ilə tüfəng atıldı,

Nəsəq-nəsəqə çatıldı,

Ya öldü, ya da tutuldu,

Oğul əyləndi, gəlmədi.

         (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

nəverim

İşəyaramayan, bikara, vecsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mənim adım Bəlli Əhməddir. Özüm də Koroğlunun lap o nəverim dəlilərindən biriyəm. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Yox. Yalan deyir. Bu heç nəverim-zad deyil. Koroğlunun lap adlı-sanlı dəlilərindən biridir. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

nırx

Ən zəruri ehtiyacları təmin edən mallara qoyulan qiymət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, dükanda çoxlu arpa çuvalları var, heç nırxını xəbər almamış çuvalın bir böyüyünü götürüb Düratın qabağına qoydu. (“Koroğluynan Bolu bəy”) (İ.A., B.A.)

niqab ərəb

1. Duvaq, üz örtüsü.

2. Döyüşçülərin, cəngavərlərin tanınmamaq və qorunmaq üçün taxdıqları üz zirehi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məsələn: “Kitabi-Dədə Qorqud”da 4 oğuz igidi üzü niqablı gəzirdi. Dastanda məcazi mənada işlənir.

Hiylə niqabın üzünə çəkib dedi: – Kor olsun mənim anam. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Həmzə bildi ki, bu, Koroğludu, hiylə niqabını çəkdi üzünə. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Bolu bəy hiylə niqabın üzünə çəkib dedi... (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)