Azərbaycan dastanlarının leksikası

moj

möhnət ərəb 

1. Rəhmət, əziyyət, qayğı.

2. Dərd, qəm, qüssə, kədər // müsibət, bəla. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki dərya arasında gəmim var,

Çıxartmadı bir kənara yel məni.

Mənim yüz min möhnətim var, qəmim var,

Apardı girdaba saldı sel məni.

            (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

möhnət çəkmək 

Əziyyət çəkmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

möhrə ərəb

Şüşə muncuq; balıqqulağı, sədəf. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Ay kələkbaz, mənnən niyə getmirsən? Qoyunların yanında bir ulağım var, onun kürəyində dörd dənə möhrəli qəfəsim var. Qəfəsləri sərçə, bildirçin, kəklik, bülbül kimi gözəl avazlı quşlarla doldurmuşam. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

möhürbənd

fars. möhür və bənd 

Aşıq şeirində müəllifin adının verildiyi son bənd. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sonra da öz sözünün möhürbəndini oxudu:

Aşıq Cünun alqış versin dilinnən,

Xoş dolansın il keçdikcə ilinnən,

Çənlinin keçmişdi canı əlinnən,

Qaytardı özünə verdi Mərcanım!

      (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

mötəbər ərəb

1. Etibarlı, inanıla biləcək.

2. Hörmətli, xatiri sayılan.

Ər məhəbbətində ola mötəbər,

Kərgədan bədənli, ağmaya dilbər,

Mərd meydanda bir igidə bərabər.

Doğduğu hünərli bir oğlan ola.

          (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

mövc ərəb

Dalğa, ləpə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda daha çox mövc vermək şəklində rast gəlinir. 

mövla ərəb

Allah, yaradan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Başına döndüyüm mehriban ata,

Ata, getməliyəm, Ağ şəhərə mən.

Çağırram mövlanı dadıma çata,

Ata, getməliyəm, Ağ şəhərə mən.

       (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

Mövla ismi bil əzbərdir dilimdə,

Zərrəcə qəm gəlməz mənə ölüm də,

Başım ətəyimdə, qılınc belimdə,

Görəm üçün didarinə gəlmişəm.

                                          (“El şairləri”)

*

Yoldaşlarım, bu gün dava günüdür,

Hazırlaşın, mövlam sizə yar olsun!

Qeyrət əhli qızıl qana bulansın,

Qeyrətsizi qoy tər bassın, xar olsun!

       (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu–Hümmət”)

mumya ərəb

Hər cür dərdi sağalda bilən əfsanəvi dərman, dava; əlac. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanım dedi:

– Qızlar, çavuş məndən qorxub, dil dodağı quruyub. Yazıqdı, mumyaya bir az yağ qatın, ona verin yesin, özünə də deyin ki, xanım deyir canına yazığı gəlsin, başını götürüb buradan qaçsın, yoxsa onu öldürəcəyəm.

Kəniz bir kasa yağlı mumya düzəldib Koroğluya verdi. Koroğlu əvvəl elə bildi ki, kəniz kasada ona şərab gətirir. Qız yaxınlaşdıqda gördü kasadakı yağlı mumyadı. Koroğlu kənizə “bu nədi?” – dedi.

Kəniz dedi:

– Bu yağlı mumyadı, xanım bir piyalə dedi, mən isə bir kasa gətirmişəm, götür ye, tez buradan başını götür qaç, yoxsa xanım səni öldürəcək. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

mumiya

muraz

Murad, istək, arzu, kam.  (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Zimistanım döndü yaza,

Qulaq verin sözə, saza,

Koroğlu yetdi muraza,

Xoş gəldiniz, dəlilərim!..

            (“Koroğlunun qocalığı”)

muy fars

Saç, tük, tel. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sərin-sərin yu suyunan,

Quyruğun bağla muyunan,

Qoç Koroğlu çox öyünən

At igidin qardaşıdır.

      (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

muzd fars

1. Görülən iş müqabilində verilən zəhmət haqqı, haqq.

2. Qarşılıq, mükafat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Mənim də atam ömrünü, gününü Həsən xanın qapısında çürütmüşdü, axırda muzdu o oldu ki, xan gözlərini çıxartdırdı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

muz-məhəl eləmək

Məhv etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hasan paşa, sənə qırx gün möhlət verirəm. Əgər muz-məhəl elədin, səni özümə sədrəzəm eləyəcəyəm. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

muz-məhəl