Azərbaycan dastanlarının leksikası

ləb fars 

Dodaq. Dilçilikdə işlənən labial (dodaq) termini ilə ilə ortaq kökdəndir (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma yazıq qız atasının, bir də ki bir namərd qardaşı var idi, onun qorxusundan ləb tərpədib nəfəs çəkə bilmirdi.

                   (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A., B.A.)

*

Aləmə münəvvər olubdu halı,

Xəstəyə dərmandı ləbinin balı,

Ona qurban olsun bu İsabalı,

Kim versə babamdan mənə bir xəbər.

                   (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Bolu–Şamaxı”)

 ləbbey ərəb 

“Buyurun”, “bəli”, “hazıram”, “mən sənin tərəfindəyəm” mənalarında işlənir (adətən, demək feili ilə). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O gecə səhərəcən dəlilərin zümzüməsinnən, Cünunun bayatısınnan, xanımların ağusunnan, atdarın kişnəməsinnən yer-göy bir-birinə qovuşub “ləbbey” dedi, təkcə Koroğlunun səsi çıxmadı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A., B.A.)  

ləbbeyk

ləçər

Abırsız, həyasız, əxlaqsız (qadınlara aid edilən təhqiramiz söz). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəy dedi:

– Ay anası ləçər, gözümü elə qorxutmamısan ki, bir də qolunu açam. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

ləfz ərəb 

Söz, kəlmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq, sənin üçün ayıbdı. Elə söz de ki, nə yar ləfzi olsun, nə məmə ləfzi. Mərdanə sözlər danış. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

ləhd ərəb  

Qəbir; ölü qoyulan çuxur.  (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baş ilə candan keçəndə,

Əcəl badəsin içəndə,

Sonsuz dünyadan köçəndə

Qəbir sıxar, ləhd inildər.

       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmirçioğlu Bozalqanlı”)

 ləhəd

ləkatə fars

Əxlaqsız qadın. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dona xanım kənizləri səsləyib dedi:

– Ay ləkatələr, heç belə bir aslanı zorla gətirmək olarmı? (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

ləkətə 

ləkə

Alçaq, düşkün. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki ləkə bir məclisə varanda,

O məclisin halı pərişan olu.

Bir qoç igid bir meydanda tapılsa,

Bəzənər o meydan zərnişan olu.

              (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Koroğluyam, onu-bunu bilməzəm,

Hər yetən ləkəyə boyun əyməzəm,

Yaradandan qeyri kimsə bilməzəm,

İstər yaxşı, istər yaman bil məni.

              (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

ləl ərəb

Qırmızı rəngli qiymətli daş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əl atıb hər badəyə bir dənə qiymətli ləl saldı. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

lələ

İzahlı lüğətdə “kübar və varlı ailələrdə oğlan uşağının tərbiyəsi ilə məşğul olan adam” kimi göstərilib. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda qız övladlarının da lələsi olduğu anlaşılır. 

İsabalı burada qalsın, indi sənə xəbər verim Dona xanımın Lələsindən. Dona xanımın Lələsi Koroğlunun səhər yeməyinə yağ-düyü almaq üçün İstanbul meydanına gəlmişdi. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

ləlik-giryan

fars. giryan və dial. ləlik

Ağlayan, sızlayan; yorğun, əldən düşmüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Day, o necə deyərlər, ilxını götürmüşdü başına, eləmişdi ləlik-giyan. (“Düratın itməyi”)

ləngəri fars

1. Lövbər

2. Taraz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mən aşıq ləngəridi,

Gəmidi, ləngəridi,

Çox bilib, az danışmaq

İgidin ləngəridi.

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

Qeyd: Hümmət Əlizadə nüsxəsində bu bənddəki Ləngəri sözü toponim kimi verilmişdir. Müqayisə et:

Mən aşıq Təhlədənəm,

Tək öylü təhlədənəm,

Arasbar tərlanıyam,

Sonalar təhlədənəm.

Mən aşıq Ləngəridi,

Gəmidi, ləngəridi,

Çox bilib, az danışmaq

İgidin ləngəridi.

Mən aşığ Ordubada,

Salmasdan Ordubada.

Sərkərdə qoçağ olsa,

Heç verməz ordu bada.

ləpirçi

Heyvanı ləpiri ilə izləyib tapan ovçu; izçi, izaxtaran. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ləpirçilər düşdülər qabağa. (“Düratın itməyi”)