Azərbaycan dastanlarının leksikası

köşək

Dəvə balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qızıl ov səqərli, köşək dönümlü,

Dəyirman madarlı, ac qurd yeyimli,

Dovşan beli ipək, xəyyatə yalı,

Tavustək yelkəsi uca gərəkdi.

                          (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

                   *

İzlənəndə köşək izi izlənir,

Bəslənəndə ardı-ögi düzlənir,

Paçasında sədəqlilər gizlənir,

Könül bu bədövün sevdasındadı.

                            (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

költəkəl

Balaca boylu qüvvətli kəl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

köhlən

Yaxşı bəslənmiş (at haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgidlər oylağı o Çənlibeldə,

Daşdan qala quran qoç Koroğludur.

Kinli paşalara meydan oxuyan,

Çox köhlənlər yoran qoç Koroğludur.

                                (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                    *

Nəfir carçı olur, çalar,

Şad açulur, aləm parlar,

Ər hayxırur, köhlən xorlar,

Bir əcayib rüzgar olur.

                                   (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

                       * 

Qarqudan çəkilən onun boyudu,

Müxənnət olanun gözün oyudu,

Əsli köhlən, yoxsa Düldül soyudu,

Qırat, məni Çəmlibelə yetir, hey!

                                 (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

köç-külfət

Ailə üzvləri, ata-ana, hamı birlikdə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir bölük köç-külfətim var. Gəl məni tərkinə al bir yana qaçırt. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

kotan

Yer şumlamaq üçün kənd təsərrüfatı aləti. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

kotan zənciri

Dastanda silah kimi işlədilir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Belindəki kotan zəncirini açıb əlinə aldı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Axırda Dəmirçioğlu atasından gizli bir canlı kotan zəncirini də götürüb, toqqa əvəzinə belinə bağladı, Çənlibelə tərəf yola düşdü. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

*

Can Koroğlu, sən rüsxət ver, onları kotan zənciri ilə Toqatacan qovlayım. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

kos-nağara

Ağacla çalınan iri nağara. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu, gəldilər savaş qurmağa,

Qoçaqların muradını verməyə.

Kos, nağara çalınır qan almağa,

O Şeyx oğlu Şah Abbasın günüdür.

                                                 (“El şairləri”)

korafəhim ərəb

Zehinsiz, korazehin, küt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay korafəhim! Bəyəm korsan, görmürsən ki, Çənlibelə, qoç Koroğlunun oylağına gedirəm? (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

korafəhm

kirvə

kirt

1. Səs təqlidi: birdən.

2. Dialektlərdə tən mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə belə qatlamaq istəyəndə qılınc kirt ortadan qırılıb iki parça oldu. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

kiriş

Ox yayının iki ucuna tarım bağlanan ip. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Giriş şəklində də rast gəlinir.

Bir güc vurdu, iki güc vurdu ki, qollarının ipini qıra bilsin, amma hər dəfə güc vurduqca ip onun ətini kəsib içəriyə girirdi. Dəmirçioğlu başa düsdü ki, onun qollarını mumlu kirislə bağlayıblar. (“Durna teli”)

*

Qoç Koroğlum oxun çəkər girişə,

Müxənnətin nə həqqi var girişə?

Mərd igidin əli yetsə bir işə

 Min igidə kömək olur, soltanım!

                                (Madenadaran əlyazması)

kirimiş

Sakitcə, susmuş halda, dinməz-söyləməz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dinməzcə atı saxladı. Nigar da dayandı. Qoşun böyüyü qışqırdı:

– Atdan düşün!

Koroğlu kirimişcə aşırılıb atdan düşdü. Sonra da kömək eləyib Nigarı düşürtdü. (“Koroğlunun qocalığı”)

kirimək

1. Səsini kəsib susmaq, dinməmək.

2. Sakitləşmək, ovunmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gördün pullarını əzib özünə qaytaranda nə kiridi. Qorxudan səsini də çıxara bilmədi. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

kakil

fars. kakul