Azərbaycan dastanlarının leksikası

külü başına tökmək

İfadə qədim adətlə bağlıdır: özünün və ya başqasının halına, bədbəxtliyinə yananda başlarına kül (və ya torpaq) tökərdilər.

İfadə “İncil”də, Firdovsinin “Şahnamə”, Homerin “İliada” əsərlərində işlənmişdir. Dastanlarda da bu ifadəyə rast gəlinir.

Əsli bunu deyib, Kərəmin külünü ovuclayıb başına tökdü. Sən demə, külün içində hələ qor qalıbmış. Əslinin saçı od aldı. (“Əsli və Kərəm”)

külafirəngi

əsli fransızcadan

1. İri daş balkon (sarayda, qəsrdə və s.-də).
2. Talvar.

Zöhrə xanım yaralı ahu kimi külafirəngidə boynunu büküb Tahirin yolunu gözləyir. (“Tahir və Zöhrə”)

                                                                           *

Külafirəngidə əyləşən gözəl,

Apardı ağlımı qara qaşların.

Gözlərin cəlladtək giribdi qəsdə,

Eyləməz dərdimə çara qaşların.

                            (“Şahzadə Bəhrəm”)

külah fars

Papaq.

Həmin fikir qızın ürəyində, Nəcəf xanın paltarını geyinə-geyinə görək nə deyir:

Pərzad külah altdan qərq eylər saçın,

Getdi Nəcəf, solu, sağları qaldı.

                           (“Nəcəf və Pərzad”)

                             *

Şəmsi mat elədi camalın şövqi,

Dəridə qalmadı qəmərin zövqi,

Katibin ərşi ki, cənnətin fövqi,

Nurdan sənə çəkmiş külahi zülfün.

                                                (“Qurbani”)

Qeyd: Sonuncu misra “zülflərin sənə nurdan papaq düzəltmişdir” kimi şərh olunur. Bununla belə, güman edilir ki, bu misra təhrif olunmuşdur və əslini bərpa etmək mümkün olmayıb.

küləcə

Boynuna, ətəyinə, yaxasına və qol yerlərinin kənarına xəz və s. tikilmiş qolsuz üst geyimi; kürdü.

Geyinib qəddi-dala,

Küləcə xəzinən gəlir.

           (“Tahir və Zöhrə”)

külk

Kürk sözünün təhrifi.

Alışan külk geysən, ziba mintənə... (“Qulam-Kəmtər”)

küstahlıq

Ədəbsizlik, tərbiyəsizlik; ədəbsiz, tərbiyəsiz hərəkət.

Bu gün, xanım, bir küstahlıq elədik,

Əl atanda tökdü yaprağı – alma;

Hər yana çevirsən günahkarınam,

Əyibən sındırdım budağı – alma.

                                                (“Əmrah”)

küştü fars

Güləşmə, qurşaq tutma.

Abbas gördü ki, küştü ilə buna gücü çatmaz, dedi: “İndi fürsəndin yeri buradır”. (“Abbas”)

küştü tutmaq

Güləşmək, qurşaq yapışmaq (tutmaq).

Atlarından enib, bir-birinin kəmərindən yapışıb küştü tutdular, o qədər çalışdılar ki, bədənlərindən qan-tər axdı. (“Dilsuz və Xəzangül”)

kütah

Qısa.

Başına döndüyüm şahların şahı,

Səni gördü gözüm, çəkmərəm ahı,

Qurbani der, budu sözün kütahı,

Müxtəsəri, yar almağa gəlmişəm.

                                               (“Qurbani”)

kaftan

kağıt fars

Kağız. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

kedi

Pişik. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

keyik

Ceyran. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

kəlbücügəz ərəb

İt, ov iti. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

kəlicə

Laqqırtı, söz, söhbət, müsahibə, mükalimə. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)