Azərbaycan dastanlarının leksikası

heybət ərəb

Zəhm, vahimə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gürzüm işləyəndə dağları qırar,

Qorxusundan tapmaz düşmanlar qərar.

Paşanın, xotkarın bağrını yarar

Ac aslan yerişim, heybətim mənim.

                                      (“Koroğlunun qocalığı”)

heybətlə

Zəhmlə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağa Koroğlu heybətlə əlin qulağına qoyub gəldi Ağca Quzunun üstünə. Ağca Quzunun heç bir tükü də tərpənmədi. Ağa Koroğlu təəccüb qaldı ki, bu nə üçün özündən getmədi. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

heyvərə

Kobud, qanmaz, zırrama, ağzıyava. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu mənalarla yanaşı, dastanda yekə, zorba mənasına da rast gəlinir.

Bu heyvərə oğlu heyvərə bir dəfə məni soyub bütün var-yoxumu əlimdən alıb.

(“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Nigar xanım soruşdu:

– Ay heyvərə, haralısan?

Bəlli Əhməd dedi:

– Ərzurum vilayətindənəm. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

Cəfər paşanın bir Qara pəhlivanı var idi. Paşanın yanında qalırdı. Güclü, heyvərə bir pəhlivan idi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (İ.A., B.A.)

həcəmət ərəb

Xalq təbabətində müalicə üsulu və qan almaq, qanı sormaq üçün işlədilən buynuzşəkilli alət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gördü, karvanın qavağında bir cavan oğlandı, enni kürəhli, uca boylu, gözəl-göyçək, elə bilginən ağalığın hələ kalıdı, bığlarını həjəmət kürəsi kimi arxaya ötürüf. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

həcv ərəb

İstehzalı, kəskin, acı, kinayəli yazı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğludu həcv yazan,

Eyvazdı cəfaya dözən.

Sənə deyim, Halaypozan,

Sədrəzəm qaşdı sandım.

                    (“Durna teli”) (“ Bağdad Əsəd “)

hədyan

ər. həzyan

Tərbiyəsiz, ədəbsiz, hərzə, nalayiq sözlər; söyüş // yava, ağzıpərtov. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Demə mənə bu hədyanın,

Yəqin bil ki, allam canın,

Qılıncla tökərəm qanın,

Savaşaq indi sənnən mən!

                      (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

                   *

Hədyan demə, Cəfər paşa,

Dəmirçioğlu mənəm, mənəm!

Çəkdirərəm sənə haşa,

Dəmirçioğlu mənəm, mənəm!

                       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                   *

Hədyan sözə bəli deməm,

Müxənnət çörəyin yeməm.

Qoy düşman bilsin mən kiməm,

Ballıcaya səfərim var!

                           (“Düratın itməyi”)

hələm-hələm

Boş-boşuna, əsassız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O, hələm-hələm yerdə nərə çəkməz. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

həlqəbəguş

ər. həlqə, fars. guş – qulaq

Qulağı halqalı (qul nəzərdə tutulur). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əgər qaldıra bildi, Qara pəhləvan onun meydanına çıxar, yox, əgər qaldıra bilmədi, onda elə bil bu başdan Qara pəhləvanın əlinin altından keçib ona həlqəbəguş olar. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Ərəb pəhləvan Qara pəhləvanın əlinin altından keçib, ona həlqəbəguş oldu.  (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

həlləmək

İtələmək, yuvarlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Paşa özündən çıxdı. Əlini atdı böyük bir daşa ki, həlləyib salsın onun başına. Nə qədər zor verdi, gücü çatmadı. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

həllə

İri kəsək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

həmayil

həna

ər. qina

Xına. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu gün bir gəlin görmüşəm,

Əlində toy hənası var,

Yoxlamışam, var-yoxusu,

Bir inək, bir danası var.

                   (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Aşıq Əsəd”)

həndəvər

Ətraf, dövrə, yan-yörə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu yeddi ilin ərzində bir tacir, bir bəzirgan mənə bac verməmiş bu həndəvərdən keçə bilməyib. (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

*

Keşikçilər onu Çənlibelin həndəvərində görüb, tutub Koroğlunun yanına gətirdilər. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

hərami ərəb

Quldur, çapovulçu, yolkəsən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Meşədən enərkən Çəmli dağıdan,

Çəkinməyin həramidən, yağıdan,

Səflər pozan, düşmənləri dağıdan,

Öndəki düşməndən xəbərdar olsun!

                             (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu–Hümmət”)

hərbə ərəb

1. Mizraq, süngü.

2. Hədə-qorxu, hərbə-zorba. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yağı düşmanın hərbəsi

Qaçırtmaz meydandan məni.

Qorxaq müxənnət zərbəsi

Qaçırtmaz meydandan məni.

                              (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Həmzə Dona xanımın hərbə-qadağasını ona dedi. Koroğlu güldü. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)