Azərbaycan dastanlarının leksikası

halı

Əhliləşmiş.

Süsənbərin bir halı ceyranı varıydı. Bu ceyran yolnan keçənləri aldadıb, dalına salıb aparırdı. (“Heydər bəy”)

halicə

Dialektlərdə haluç əzgiləoxşar cır meyvə mənasında işlənir.

Mənbələrdə haluçə – aluçə (alça mənasında) sözünə də rast gəlinir.

Alma, ərik, halicə,

Qovun, qarpız, bu necə?

Heyva yedim saraldım,

Nargilə, həm narincə.

                  (“Arzı-Qənbər”)

hazarat

heş

Heç.

Yeddi yerir, səkkiz çəkər, beş mələr,

Mənəm deyənlərin yurdu heş mələr?

                                                        (“Alı xan”)

heybə

Kiçik xurcun.

Altında at, tərkində heybə, heybənin içi kitabla dolu, dedi:

– A, bu dərvişdi, gəlsin dərdimi açım buna deyim, bəlkə, bir çarə eylədi. (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

heybəçə

Heybəcik, kiçik heybə.

həybəçə

heykəl-hamayıl ərəb

Heykəl – boyuna salınan dua, hamayıl (həmail) – boyunbağı.

Pərimin boynunda heykəl-hamayıl,

Ləl bazubənd düzüb qol kənarında.

                           (“Qurbani. Diri versiyası”)

heyva kimi saralmaq

Dastanlarda heyva kimi saralmaq təşbehi çox işlənir.

Bu dərd, bu qəm mənim canımda qaldı,

Heyva kimin gül irəngim saraldı.

Desələr Nəcəfi kim dərdə saldı?

Onda söyləginən ay bular, bular!

                              (“Nəcəf və Pərzad”)

                              *

O zaman ki mən şəhri-Reydən gəldim.

Saralıban heyva təki mən soldum.

Yoruldum, yoruldum, günbəzdə qaldım,

Dilbilməz əlinə düşdüm, neyləyim?!

                                                   (“İrvahım”)

                                       _*

Sarılıqda heyvalardan sarıyam,

İsmim pakdır, lap sudan da duruyam.

Verməsən də mən Qəribin yarıyam,

Ana, mən yazığı nə danlayırsan?!

                                         (“Aşıq Qərib”)

                                      _*

Əsmər qarı bu işin hamısın bilir,

Saralır heyvatək gül rəngi solur.

O yollara gedən sağ gəlmir, ölür,

Qayıt bu sevdadan, amandı getmə.

                                     (“Qulam-Kəmtər”)

                                      _*

Saralıb heyva təki

Solmağımı siz də bilin.

Ey bidad, Allah aman,

Ölməyimi siz də bilin.

         (“Şahzadə Bəhrəm”)

heyva kimi solmaq

heyvərə

Kobud, qanmaz, zırrama, ağzıyava.

Dastanlarda yekə, zorba mənasında da işlədilir.

Qız bir heyvərə qaya götürüb dedi:

– Buradan getməsəniz, təpənizə bir daş salaram, yerə girərsiniz. (“İrvahım”)

həbəşi

Qara.

Vurdun ürəyimə həbəşi xallar,

Görsənir yaramda vəz, qayıt indi.

                                      (“Sam şahzadə”)

həbəş

hədyan

ərəb. həzyan

Tərbiyəsiz, ədəbsiz, hərzə, nalayiq sözlər; söyüş; yava, ağzıpərtov.

Hərcayı danışıb, hədyan gülməyə,

Bilmədiyi sözləri lafa vurmaya,

Zərrəcə dilində yalan olmaya,

Zahirdə, batində düz ilqar gərək.

                         (“Dilsuz və Xəzangül”)

                           *

Badamın qaşları kaman,

Görənə çəkdirər aman.

Aşıq, gəl söyləmə hədyan,

Beləmi öyülər gözəl?!

            (“Fərhad və Şirin”)

həqayiq ərəb

Həqiqət sözünün cəmi; həqiqətlər.

Özün şah, aşikar adın həqayiq,

Önüncə cilovdar Cəbrayıl, Pərim!

Dua əfsunudu firiştə zülfün,

Cəmi bəlalardan təfail, Pərim!

                                         (“Qurbani”)

Qeyd: Həqayiqi Əfzələddin Xaqaninin təxəllüsü olmuşdur.