Azərbaycan dastanlarının leksikası

göyənək

Yaşıllıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Atdandılar, şəhərdən çıxıf bir meşənin ortasına çatdılar, göyənək, mənzərəli bir guşədə atdan tüşdülər. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A)

göy dəmir

Tünd kül rəngində olan; dərisi göy və üstündə ağ xalları olan (at haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

...gördü ki, bir göydəmir atdı, üstündə də bir enni kürəkli, alçax boylu, qırmızı gözdü bir kişidi. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

göy

Yaşıl rəng mənasında. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

“Kitabi- Dədə Qorqud”da yaşıl sözü işlənməsə də, “Koroğlu”da bir neçə yerdə rast gəlinir. Bununla yanaşı, yaşıl mənasında göy sözü də işlənir.

Durub birbaş getdi, göy otun üstündə üzü üstə düşdü. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Koroğlu atı yançıdar eləyib, göy çəmənə buraxdı, sonra Nigar xanıma dedi... (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

gövhərkan fars

Gövhər mədəni (yaxşı söz danışan ağız nəzərdə tutulur) (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Siz inanın gövhərkana!

Hərəniz dönün aslana!

Basılmayın bəd düşmana,

Qoyun ölən mənim olsun!

                   (“Koroğlunun qocalığı”)

gövhər fars

Qiymətli daş, cəvahir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yağı düşmanlardan qisas alaram,

Seçibən gövhəri bağlayan mənəm.

                            (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

                        *

Adı Eyvazxan ola, həşt behiştin çəməni,

Sənəti qəssab ola, özü ki, gövhər kanı.

                          (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

göftar

fars. göftar, güftar

1. Danışıq, söhbət.

2. Kəlam, söz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoç igidin bu tövr olur iqrarı,

Yarsız necə tutar səbrü qərarı.

Dəmirçioğlu, budur Koroğlu yarı,

Şirin dəhən göftarinə gəlmişəm.

                                        (“El şairləri”)

govur

gorda

Xəncərşəkilli iri bıçaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, bir ac qurdam,

Çənlibeldə ağır yurdam,

Qan çıxardar indi gordam,

Tök malını, get, bəzirgan!

                   (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Koroğlu-Hümmət”)

gizləşmək

Gizləmək feilinin birgəlik növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mərd igidlər bir-biriynən üzləşər,

Müxənnətlər kol dibində gizləşər,

Qılınc vurram, yaraların sızlaşar,

Baş getməmiş malım sənə verrəmmi?

                             (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

gizir

Aşağı rütbəli inzibati işçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərimizdə bu söz icraçı mənasında işlənməkdədir. Türkiyə türkcəsində muxtar anlayışına uyğun gəlir. Müasir Azərbaycan dilində dirilən sözlərdəndr, hazırda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində gizir kiçik komandir rütbəsidir.

Ərəb Reyhan! Mən Koroğluyam. Mən xotkarlardan, vəzirlərdən, gizirlərdən qorxmuram. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Giziroğlu Mustafa bəy, doğrudan da qoçaq, qolu qüvvətli bir adam idi. Atası keçmişdə gizir olmuşdu. (“Durna teli”)

*

Gizir Mustafa bəy Qacar öz on iki minlik qoşunu ilə qırx gün Koroğluya qonaq idi. Qonağın sayı çox olduğundan yemək, şərab qurtarmışdı. (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

girvə¹

girəvə

1. Pusqu, marıq.

2. Əlverişli vəziyyət, fürsət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sənəmin də gözü Koroğluya düşmüşdü. Bir gün girəvə tapıb təklikdə Koroğluya dedi. (“Koroğluynan Aypara”) ( İ.A., B.A)

girələmək

Girəvələmək, fürsət tapmaq, əlverişli vəziyyət axtarmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Girələyib Eyvazın çiyin damarlarını saldı cənginə. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

girdin-girdin

Qat-qat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Boynunun əti girdin-girdin, bığlar kəl buynuzu kimi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

girdab fars

1. Burulğan.

2. Məcazi mənada: həyatın keşməkeşi, çıxılmaz vəziyyət, ağır qorxulu hal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki dərya arasında gəmim var,

Çıxartmadı bir kənara yel məni.

Mənim yüz min möhnətim var,

qəmim var,

Apardı girdaba saldı sel məni.

                        (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)