Azərbaycan dastanlarının leksikası

gürbə fars

Pişik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyd: Digər nəşrlərdə bu bənddən gürbə əvəzinə, girvə, kirvə sözləri işlənib.

Əlli nədi, altmış nədi, yüz nədi?

Daldalarda tənə-tənə söz nədi?

Dərə nədi, təpə nədi, düz nədi?

Mənəm gürbələrin şiri, pələngi!

                        (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

gümüldənmək

Zümzümə etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İsabalı Dünya xanımnan Koroğlu olan quyunun başına getdi, quyunun ağzınnan daşı götürdü, gördü quyuda Koroğlu bu sözləri oxuyub gümüldənir, mədəd istəyir... (“Koroğlunun Ərzəngan səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

gümrənmək

1. Ağı söyləmək.

2. Türkü söyləmək.

3. İnildəyərək söylənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarşu yatan qarlı dağlar,

Baxar qarına gümrənər.

İgid hicran çəkər, ölməz,

Baxar yarına gümrənər.

                      (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

                    *

Koroğlu der: dəm bu dəmdür,

İmam ləşkəri möhkəmdür,

Hər nə desən adamdandur,

Dutduğu işə gümrənər.

                        (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

gülabətin

Qızıl və ya gümüş tellərindən, habelə onlara bənzədilən materiallardan qatışığı olan sap // həmin sapla işlənmiş, üzərinə bəzək vurulmuş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda saç, tel sözlərinin epiteti kimi işlənir. Sarı, sarı-qızılı rəng mənası da vardır.

Tutini bənd eylər şirin dilləri,

Şümşad barmaqları, nazik əlləri,

Gülabətin saçı, qara telləri,

Töküləndə dal gərdanə yaraşır.

                        (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                      *

Firəng şüşəsindən ağdı qolları,

Göyün ulduzuna bənzər xalları,

Saf gülabətintək siyah telləri,

Yayılanda dal gərdana yaraşır.

                         (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

güləbətin

güdü

Oğru, yolkəsən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərzurumun gədiyinə varanda,

Orada rast oldu mənə dörd güdü,

Salam verib birisindən soruşdum,

Biri ərəb, biri türkmən, kürd güdü.

                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Toqat-Əli” variantı)

guşənişin

fars. guşə – bucaq, künc; nişin – nişəstən feilinin kökü olub, mürəkkəb sözlərdə “oturan”, “oturmuş” mənalarını verir

Cəmiyyətdən, adamlardan qaçan adam, asket, zahid. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ondan sonra ya gərək özümü öldürəm, ya da ki guşənişin olub evdə oturam, camaat üzünə çıxmayam. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

gumur-gumur

gumbur-gumbur

Gurultu ilə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Top açılar qalasından,

Haq saxlasın balasından,

Koroğlunun nalasından,

Hər yan gumbur-gumburlanı.

                         (“Koroğlunun qocalığı”)

gumburlanmaq

Gurultu səsi çıxarmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

güh fars

guh

gözətçixana

Qarovulxana, gözətçi üçün yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dərhal yaraq-yasağını bağlayıb Qıratı minib yola çıxdı. Koroğlu dağın başına çıxıb gözətçixanadan baxıb gördü ki, Həmzə ildırım sürətilə gedir. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

göz

Hissə, bölmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sən tövlədə hər day üçün qırx gözlü bir axur qayıracaqsan. (“Alı kişi”)

göys

Köks sözünün danışıqda işlənən variantı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qaşlarının tayı yoxdu cahanda,

Açılıb göysündə qar sinən üstə.

Belin nazik, qəddin uca, üzün gül,

Zənəxdanda düşüb xal, sinən üstə.

                           (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)