Azərbaycan dastanlarının leksikası

dəstərxan fars

Süfrə.

İpək dəstərxanda qızıl bölmələr,

Ortalıqdan qalxmaz bir xunum ola.

                                   (“Səyyad və Sədət”)

dəstgir fars

1. Tutulma, həbs edilmə.

2. Əsir.

3. Əldən tutan, köməkçi, arxa.

– Gəlin qayıdaq, Dilsuzu, Xəzangülü dəstgir edib Əbdülkəbirə verək. (“Dilsuz və Xəzangül”)

dəvvar ərəb

Dövr edən, fırlanan, hərlənən.

Mərifətnən şəriyyətə gəlmişəm,

Tərəqqi yol ərkanı bilmişəm,

Deyər Aşıq Alı mətəl qalmışam,

Çərxi dəvvarada neçə elm var?

               (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

didar fars

1. Üz, sifət, zahiri sima, çöhrə; gözlər.

2. Görüş, görmə.

Şad elədin Qurbaninin didarın,

Həsrətin çəkirdim sən kimi yarın,

Saldın bağa küllü cəmi dostların,

Gözəllər şahvarı canım, xoş gəldin!

                                                 (“Qurbani”)

didə fars

Göz.

Xəbər aldım təbrizlidən,

Məni hərcayı çağladı,

Viran bağlar xəzəl oldu,

Didələrim qan ağladı.

          (“Abbas və Gülgəz”)

                     *

Köç-köç oldu, əlim yardan üzüldü,

Yaman qonşu, qoy xatirin xoş olsun!

Bu ayrılıq mənə haqdan gəlibdi,

Mən ağlaram, qanlı didəm yaş olsun!

                                    (“Abdulla və Cahan”)

dilbəstə fars

Aşiq, vurğun.

Duz-çörəyin halal eylə,

Balan qalıb dilbəstə.

Şükür haqqa, möhtac deyləm,

Nə düşmana, nə dosta.

                  (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

dilnəvaz fars

Könül oxşayan, ürəyəyatan, son dərəcə xoş.

Elə ki söz tamama yetişdi, Xəzangül yüz dilnəvazlıq vədələr ilə Dilsuza  təsəlli verdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

dişqar

Dışarı, çöl, bayır.

Əfəndim, yolunda çıxma dişqara,

Namərd dəmir şişə taxılıb ölsün.

Halaldan tapmışıq bil ki, bu varı,

Xanlar qoy yanıb-yaxılıb ölsün.

                      (“Şəmşir və Sənubər”)

dışqar

dışqara çıxmaq

El adətindən kənara çıxmaq.

donluq

Əməkhaqqı.

Ayıb olmaz mərdin heç nərəsində,

Əslində, bətnində, nə zərrəsində,

Namərd çovuş olsa kənd arasında,

Gedər o divandan donluq davalar.

                                             (“Qurbani”)

döşürmək

Toplamaq, yığmaq.

Gülşən bağda bitər nərgiz,

Onu döşürər gəlin, qız.

Tərif söylədin ürəksiz,

Beləmi öyülər gözəl.

            (“Fərhad və Şirin”)

dudi-ah

fars. dud – tüstü, duman

Ahın tüstüsü.

Dərin-dərin dəryaları boyladı,

Xəncər alıb qara bağrım teylədi,

Oğlu ölmüş Vəzir qəza eylədi,

Getməz damağımdan dudi-ah mənim.

                                                        (“Qurbani”)

duş

Yuxu, röya.

Bilməm xiyalımdır, yoxsa duş kimi,

Gəldi, keçdi boran kimi, qış kimi,

Dərdli Kərəm yuvasında quş kimi,

Tutdu, yolum-yolum yoldu dərd məni.

                                           (“Əsli və Kərəm”)

düş