Azərbaycan dastanlarının leksikası

döl

1. Rüşeym, maya.

2. Cins. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb paşanın xahişinə görə döl üçün Qıratı ilxıya qatdılar. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)(İ.A., B.A.)

dördəm

Dördayaq, dördnala, birnəfəsə, çaparaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu işdən bixəbər qabaqda, Bolu bəy elə bir az Koroğludan aralancaq atı təzədən döndərdi. Koroğlunu marıtlayıb atı dördəmə buraxdı. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

At bir dəfə fınxırıb dördəmə özünü Koroğluya yetirdi. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

döş

Dağın, təpənin yamacı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, budur çoban-çoluq cahal-cumru sürünü, malı döşlərdən töküb obaya gətirirlər. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

döşləmək

Döşü ilə itələmək, qabağına qatmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldə ağır məclislər quran,

Tunçular döşləyənöyəşlər qıran,

Ayaqlarda əsən, başlarda duran,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

                                   (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

döşlətmək

dal gərdən

Boyunun arxa tərəfi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəyim, səndən xəbər alım, de!

Mən dəlini tutan günlər necə oldu?

Qollarımı dal gərdənə çatanda,

Tutub suya atan günlər necə oldu?

                      (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Koroğlu–Hümmət”)

damağa gəlmək

Həvəslənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu şərabı içib damağa gələndən sonra öz-özünə: “Ay zalım, yaxşısı budu gəl özünü tanıt, pusquda qalan ordu məğlub olar” – deyib, burğulu sazını cibindən çıxartdı. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

damağı gəlmək

damaq¹ 

ərəb. dimaq – beyin

Kef, əhval, həvəs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məclis qurduram həmişə,

Işrətim, damağım ola!..

Əmliklər çəkdirəm şişə,

Bir ağır yığnağım ola!..

                           (“Qulun qaçmağı”)

                                               *

Keflər duruldu, damağlar sazaldı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

damaq²

Damaq olmaq: gözü qalmaq, tamarzı qalmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İsabalı dedi:

Arpanı götürmə, at damağ olar. (“Koroğluynan Bolu bəy”) (İ.A.,B.A.)

donuz

Dastanda “vəhşi və əhli növləri olan heyvan” mənasında frazeoloji birləşmənin tərkibində rast gəlinir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

düdəmeyi-hindi

Düdəmə – iki cinsdən törəmiş; mələz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə xoruz cinsi mənasında da işlənir.

düdəmeyi-hindi gəlmək

Hədə-qorxu gəlmək, xoruzlanmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ona elə bir düdəmeyi-hindi gəlim ki, əlləzinəni əzbərdən oxusun. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə  gəlməyi”) (İ.A., B.A.)