Azərbaycan dastanlarının leksikası

dilavər fars

1. Qoçaq, igid, cəsur, ürəkli, mərd.

2. Dilli, yaxşı danışmağı bacaran, danışmağa mahir olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər iki dilavər meydana girməli oldu. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

dilcavabı

Şifahi, ağızdan (yazılı məktuba əlavə şifahi deyilən söz). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəli, Giziroğlu Mustafa bəy naməni müşəmbələyib verdi Mələk dayəyə. Deyəcəyini, tapşıracağını da dilcavabı dedi. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

düyün¹

Toy, şənlik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Toy, düyün, Möminə xanımı verdilər Koroğluya. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

düyün²

Dərd, kədər, qəm. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırat burdan getdi büyün,

Sinəmə vurdu dağ, düyün,

Gedib dəllərə nə deyim?

Öl, burada qal, Koroğlu!

                        (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                      *

Dava günü, dəlilərim, bu gündür,

Sinəm üstə bu dağılan düyündür.

Koroğlu der: məhşər günü bu gündür,

Göndər türkmanlardan xanlarım gəlsin!..

                                                     (“El şairləri”)

dürr-mirvari ərəb

İnci, mirvari. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyni mənalı sözün təkrarı ilə yaranan mürəkkəb sözdür. 

Həmzə baxıb gördü ki, gözlər piyalə kimi, yanaq atlas kimi, dodaq qaymaq kimi, dişlər dürr-mirvari kimi, qaşlar ilan dili kimi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–Teymur”)

dübara fars

İkincı dəfə, bir daha, yenidən, təkrar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yar deyib gəlmişəm bura,

Ürəyimdə vardı yara,

Qorxutma məni dübara,

Gəlmişəm aparam səni.

                (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

duvaqqapma

Dastanların axırında, adətən, gəlini tərifləyən və ona nəsihət verən aşıq şeiri. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Götürdülər görək Koroğlu ilə Nigar xanımın dilindən duvaqqapma üzərində Giziroğlu Mustafa bəylə Mahru xanımın şəninə nə dedilər. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A.,B.A.)

duş

Yuxu, röya. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yatmışdım, aşkara gördüm duşumu,

Əzəlindən mən bilirdim işimi,

Çəkin, yəhərləyin çərləmişimi,

Tutulubdu bir Eyvazım, əldədi!

                                           (“Durna teli”)

                             *

Eyvaz balam, qalx, ayağa dur indi,

Duşda gördüm Dəmirçioğlu qaldadır.

Çək gəlsin Qıratı, yəhərlə görüm.

Kömək deyib baxır, gözü yoldadır.

                                    (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

dudman fars

Xanədan, nəsil, sülalə, adlı-sanlı tanınmış ailə // ev, ocaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Mən də Rum paşasının qızı Məhbub xanımam. Ancaq sən mənə de görüm ya Telli xanım, ya elə Nigar xanım niyə öz dudmanlarını, cah-calallarını tərk eləyib, Çənlibelə gediblər? (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

dud

Ah-nalə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Eyvaz xana al şərabı içirdim,

Dud eləyib, çox xocalar köçürdüm,

Səksən oxu əgrimcədən keçirdim,

Heç kamanda arzumanım qalmadı.

                         (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

                         *

Çənlibeldən dud eləyib yeridim,

Ərzurumun güzarına gəlmişəm.

Ya qismət yetirib məni buraya,

Ya da əcəl bazarına gəlmişəm.

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

dud eləmək

Ah-nalə eləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

du¹

döyran ərəb

Dövran, dövr, vaxt, zaman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Canım Qırat, gözüm Qırat,

Bu döyranlar ərzənindi.

Səni minən alar murad,

Uzaq yollar ərzənindi.

               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

dildar fars

Dilbər, sevgili, canan, gözəl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ədəb ilə, ərkan ilə,

Telli gəlir qarşımıza.

Mən qurbanam o dildara,

Əcəb gəlir tuşumuza.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

dili-qafil

fars.dil – ürək, ər. qafil – bixəbər

Qəflətdə olan, heç nədən xəbəri olmayan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ey dili-qafil, bu necə ola bilər ki, mən aşıq Cünun olam, ayağım dəyməmiş yer, gözüm görməmiş adam olmaya, amma Çənlibelə gedib Koroğlunu görmüyəm. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Nigar xanım öz-özünə dedi: “Ey dili qafil, bu ki elə Koroğlu deyir, olmaya Koroğlu özüdü. Əlbət, Bəlli Əhməd naməni ona çatdırıb”. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

dinar ərəb

Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində qızıl pul. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əcəm oğlu, gəl heç hədyan söyləmə,

İndən sonra sənə para vermərəm.

Almadın verdiyim, yekəlik satdın,

Sözlərini bir dinara vermərəm.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Cünun–Mirzə”)