Azərbaycan dastanlarının leksikası

dərzləmək

Dərz halına salmaq, dərz bağlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir suiçim saatda qocanın bütün taxılını biçib, dərzləyib, yığdılar bir tərəfə. (“Durna teli”)

dəst fars

Əl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərəb atın üstündə, misri qılınc dəstində,tülək-tərlan şəstində, min bir canın qəsdində, elə süzür, elə süzür ki, elə bil oxdu yayından qopub.  (“Durna teli”)

*

Çənlibeldən Ərzuruma gələndə

Cəfər paşa düşdü mənim dəstimə

Axtardım şikarı, yerində tapdım,

Qoymadılar tez yetirəm dostuma.

                           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Mən Hasan paşanın qeyrətinə bələdəm. O da mənim zərbi-dəstimi görüb. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

dəstəmaz fars

Namazdan, bəzən də Quranı ələ alıb oxumaqdan əvvəl yuyunma (üzü, dirsəyə qədər qolu yuma və başın ortasına, eləcə də ayaqların üst tərəfinə su çəkmə) ayini. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sonra Koroğlu dəstəmaz alıb namaz qıldı. Namazı qurtarandan sonra “qarı” – deyə arvadı səslədi. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

dəstərxan fars

Süfrə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəzi Şərq ölkələrində masaya və yemək prosesinə də dəstərxan deyirlər. 

Keçəl Həmzə çarığını geydi, patavasını bərkitdi, dəstərxanına bir-iki çörək qoyub belinə bağladı, düşdü yolun ağına. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Dan yeri ağaranda ayağa durdu, dəstərxanını belinə bağladı, sazını çiyninə saldı, əlinə də bir ağac alıb yola düşdü. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

dəstə-tifaq 

fars. dəstə, ər. tifaq

Çox sayda dəstə, çoxluq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu başındakı dəstə-tifaq nədir? (“Durna teli”)

dəstgir fars

Kömək edən, əldən tutan, yardımçı, himayəçi, köməkçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der atda hünər var ola,

Şahi-mərdan qoç igidə yar ola,

Şəmşir dava günü əldə dal ola,

Dəstgirim Məhəmməd, Əli gərəkdi.

                                   (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

dəsti fars

1. Geniş gövdəli, dar boğazlı, qulplu su qabı.

2. Kiçik, lüləsiz bardaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mehri xanım dəstini ona uzatdı. Kürdoğlu dəstini alıb, eşq piyaləsi kimi başına çəkdi. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

dəsti-xətt

fars. dəst – əl; ər. xətt

Şəxsən, öz əli ilə yazdığı yazı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanım dərhal öz dəsti-xətti ilə Koroğluya yazdı ki, “Ey Koroğlu, adın-sanın bütün Ruma yayılıb...” (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

dəstxət

dəymək

Hərəkətə gətirmək, yüngülcə qamçılamaq, mahmızlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu deyib Tanrıtanımaz ataQul da qabağında Çənlibelə tərəf yol başladı. (“Qulun qaçmağı”)

dığlamaq

ər. dığ – vərəm xəstəliyi

Vərəm xəstəliyinə tutulmaq, vərəmləmək (çox vaxt məcazi mənada işlənir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvazı ona göstərməsəm dığlayıb ölər. Bir də insaf da yaxşı şeydi”. (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

dılğır

Tükü tökülmüş, qotur. Dilimizdə, adətən, boş, avara; vecsiz mənalarında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi Koroğlu o qədər ölü oldu ki, sənin kimi dılğıra bac verdi? (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

dibçək

dibcik sözünün təhrifi

Tüfəng qundağının döşə dirənən enli hissəsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Padşahın adamları özlərini elə itirdilər ki, bilmədilər tüfəngin lüləsini ona tərəf tutsunlar, ya dibçəyini.  (“Koroğlunun qocalığı”)

didar fars

1. Üz, sifət, zahiri sima, çöhrə //gözlər.

2. Görüş, görmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mövla ismi bil əzbərdir dilimdə,

Zərrəcə qəm gəlməz mənə ölüm də,

Başım ətəyimdə, qılınc belimdə,

Görəm üçün didarinə gəlmişəm

                                          (“El şairləri”)

didə fars

Göz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sənsən Əhməd tacirbaşı,

Tökdürrəm didədən yaşı,

Başlamamış tər savaşı,

Tök malını, get bəzirgan!...

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

                   *

Sən məni eylədün naşı,

Axıtdun didəmdən yaşı,

Koroğlunun qoç qardaşı,

Ağlama, Eyvaz, ağlama.

                        (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)