Azərbaycan dastanlarının leksikası

dəbilqə

Döyüşçülərin başlarına qoyduqları metal papaq, taskülak. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu Qıratın cilovunu İsabalıya verib qalanın başına qalxdı, dəbilqəsini əyri qoydu. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

dəblüğə

dəhan fars

Ağız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Titrəyir əllərim, tor görür gözüm,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

Dolaşmır dəhanda söhbətim, sözüm,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

                                   (“Koroğlunun qocalığı”)

                              *

Dünyada heç igid yoxsul olmasın,

Yoxsulluq igidə yaman ad olu,

Hər kəsin ki, varı-dövləti olsa,

Ləzzət çəkər, dəhanında dad olu.

                               (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

dəhnə fars

Yüyənin və ya cilovun atın ağzına salınan dəmir hissəsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yüyəni qorxudan elə dartır ki, dəhnə az qalır atın cəvcələrini kəssin. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

dəhrə

Burnu əyri kəsici alət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Oba-oymağın əli yaba, dəhrə, balta tutanı qoşuldu İsabalıya. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

dəxi

Daha, artıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İki bəylər bir arada durmasın,

Aşığı ağladan dəxi gülməsin,

Bu qisasdır, qiyamətə qalmasın,

Mən dəlini tutan günlər necə oldu?

                                         (“El şairləri”)

dəxil ərəb

Sığınan, himayə axtaran, kömək istəyən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəy əsir düşmüş atlıları ilə birlikdə bir müddət Çəmlibeldə qaldı. O, bir gün Nəzər Cəlaliyə dəxil düşüb dedi:

– Səni Allaha and verirəm, Koroğluya de, məni buraxsın. (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

*

Yavaşca əlini sinəsinə qoyub işarə vurdu ki, Həmzə bəy sənə dəxil düşmüşəm.  (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

dəxil düşmək

Sığınmaq, himayə istəmək, kömək istəmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

dəli¹

Ağlı və şüuru yerində olmayan; gic, axmaq, sarsaq, ağılsız. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu gülüb dedi:

– Çoban, Allaha and olsun sənə lağ eləmirəm. Gəl paltarımızı dəyişək, hərgah qayıtsam paltarımı geri alaram, qayıtmasam, geyimlər bir yana, atımın azı iki min tümən qiyməti var, sat ye, mənə də dua elə.

Çoban fikirləşdi ki, yəqin bu dəlidi, dedi:

– Soyun. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

dəli²

İgid, qəhrəman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Həsən Koroğluya yetmiş yeddi cavan, igid, cəngavər qul bağışladı. Onlar bütün mal-dövləti neçə qəflə-qatıra yükləyib, qullarla birlikdə mənzilbəmənzil Qaflan gədiyindən ötüb Azərbaycan torpağına çatdılar. Koroğlu qullara dəli adı vermişdi. Koroğlu ilə Dəli Həsən özləri üçün təmiz, gözəl bir yaşayış məskəni axtarırdılar. (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

*

Günlərin bir günü Koroğlu yeddi yüz yetmiş yeddi dəlisilə ova çıxmışdı. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

*

Qırat burdan getdi büyün,

Sinəmə vurdu dağ, düyün,

Gedib dəllərə nə deyim?

Öl, burada qal, Koroğlu!

                  (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

dəli-dolu

1. İntizamsız, danışığını, hərəkətini bilməyən.

2. Dəliqanlı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Adımı soruşsan, bil, Rövşən olu,

Atadan, babadan cinsim Koroğlu;

Mənəm bu yerlərdə bir dəli-dolu,

Gündoğandan ta günbatan mənimdi!

                                (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

dəlil-dəlayil

ər. dəlail – dəlil sözünün cəmidir

Nəsihət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xoca Əziz onu yanlayıb başladı dəlil-dəlayil eləməyə ki: “Balam, day bizi niyə söyürsən? Biz nə günahın sahibiyik?” (“Durna teli”)

*

Koroğlu başladı Nigara dəlil-dəlayil deməyə. Amma nə qədər əlləşdisə, Nigarın könlünü ala bilmədi. (“Koroğlunun qocalığı”)

dəm¹ fars

Qısa vaxt, an, ləhzə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sən demə, Bolubəygil də bu dəmdə elə buraları gözdən keçirmişdilər. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Koroğlu der dəm bu dəmdi,

İslam ləşkəri möhkəmdi,

Savaş bir toydu, bayramdı,

Könül qəmdən açan gəlsin.

                               (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

dəm²

Kef, nəşə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qəmli könül dəmə gəlməz,

Dərdi olan ağlar, gülməz,

Qorxaqlar ər qədri bilməz.

Ağlama, Nigar, ağlama!..

                            (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

dəm-dəsgah

fars. dəstgah

Cah-cəlal, dəbdəbə, təntənə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəy dəm-dəsgahla çıxdı. Dünya xanımı pişvaz elədi, cahi-calal ilə gətirib öz imarətinə qoydu. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

dəmgil

Seyrək, dəngil, tala-tala. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uca dağların başında

Ala-dəmgil qar görünür.

Mənim bu dəli könlümə

Bir alagöz yar görünür.

                  (“Koroğlunun Qars səfəri”)

dəryayi-ləşgər fars

Qoşun dənizi, saysız-hesabsız qoşun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu sözün üç xanəsini deyib bir də özünü vurdu dəryayi-ləşgərə. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)