Azərbaycan dastanlarının leksikası

dabax

Qaramal, davar və s.-də xəstəlik.

Dəli çoban şəhərsayağı geymiş bir oğlanın yanında üç gözəl qız görəndə ağzının suyu dabax dəymiş öküzün ağzının suyu kimi axıb döşünü islatdı. (“Novruz”)

davax

dabaq

davağ ərəb

Heyvan dərilərindən gön və meşin hazırlamaqla məşğul olan usta.

Həkim, sənin gözdərini oydurram,

Oydurub, yerinə manqal qoydurram,

Verərəm davağa, dərin soydurram,

Sənin həkimliyin nə nişanınan?

                           (“Məsim və Diləfruz”)

dabbağ

dağar

1. Qaramal dərisindən hazırlanan torba, kisə.

2. Dialektlərdə “yekəqarın” mənasında işlənir.

Müslümü yanında saxlayır beş il,

O murdar gözləri kələzdən yaşıl.

Olaydı bəhməzli bir qazan xaşıl,

Hörtdədib tökəydi dağara qarı.

                                   (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

dağ-düyün

Dağ və düyün (dərd, kədər, qəm, ürək acısı) sözlərindən ibarətdir.

Atanın sözünə niyə baxırsan?

Bu canımı eşq oduna yaxırsan!

Dağı-düynü sinəm üstə çaxırsan,

Məndən ayrı indi döz, Leyla xanım!

                             *

Leyla deyər, atam zülüm eyləyir,

Sinəm üstü dağı-düyün eyləyir.

Səni məndən, məni səndən eyləyir,

Bil ki, qoymur məni gedəm məktəbə.

                                              (“Baxış-Leyla”)

dal¹

Ağacın şaxəsi, böyük budağı; ümumiyyətlə, budaq.

Bülbüləm, dala qonaram,

Zərgərəm, gümüş yonaram,

Ha bu dərdə mən yanaram,

Xoryat söz məni dağladı.

               (“Abbas və Gülgəz”)

                           *

Bulaq kənarında paltar yuyanlar,

Eyni mənim xan Əslimə bənzərsiz.

Yuyub-yuyub gül dalına sərənlər,

Eyni mənim xan Əslimə bənzərsiz.

                                     (“Əsli və Kərəm”)

dal²

1. Ərəb əlifbasında d hərfinin adı.

2. Məcazi mənada: əyri, bükülü, bükülmüş.

Sən bir tərsa qızısan,

Əydin qəddin dal elədin.

Yıxdın könlümün evini,

Gör necə xəyal elədin.

                          (“İrvahım”) 

                    *

Sağ yatmışdın qulluğunda, bala, sən,

Nədən düşdün belə müşkül hala sən?

Baban qəddin döndərmisən dala sən,

De necə etməsin ah-vay, quzu.

                           (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

daman fars

Ətək.

Qış gedibən, yaz ayları gələndə

Dağlar damanından qar istər könül.

Hüri, Pəri, mələkləri görəndə

Xəstəyəm, onlardan nar istər könül!

                           (“Qurbani. Diri versiyası”)

                               *

Sərim qurban olsun beylə naqqaşa,

Gətirdin dəstimi damana, Gülgəz!

Ağ üzdə xallara, mah qələm qaşa,

Əbrulərin bənzər kamana, Gülgəz!

                                                   (“Abbas”)

damən

damanda

Ümidsiz, çarəsiz, naçar.

İrvahım deyərlər mənim adıma,

Damanda qalmışam, yetiş dadıma.

                                                  (“İrvahım”)

daməndə

damu

Cəhənnəm.

Səkkiz cənnət, yeddi damu yəqin var,

Yerdədi, göydədi, hardadı Ənifər?

Ərşdə iki quş var, yerdən dən dənlər,

Gah pünhan olar, gah olar aşkar.

                        (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

darayı

Qalın ipək ipdən toxunan sıx parça.

Darayıdan, əsasən, qadın paltarları tikilirdi. Hərbi bayraq hazırlanmasında da istifadə olunurdu.

Əyninə geyibsən gözəl darayı,

Şana alıb tellərini darayı,

Səyyad olan tərlanını arayı,

Ala gözlüm, tərlanımı gətir ver!

                                (“Əsli və Kərəm”)

darğa

monqol mənşəli sözdür

Şəhər və s. hakimi.

Bu bağ kimin ola, kimin olmaya? Hələb paşasının darğası Gülxanın. (“Əsli və Kərəm”)