Azərbaycan dastanlarının leksikası

cəvcə

Cəhəng (ağızın küncü). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yüyəni qorxudan elə dartır ki, dəhnə az qalır atın cəvcələrini kəssin. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

cəzə-fəzə

ər. cəzə – fəryad, haray, qışqırıq, bağırtı, fəzə – qorxu, birindən ehtiyat etmə

(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Oğul, cəzə-fəzə eləməkdən bir şey çıxmaz. Keçənə güzəşt deyərlər. (“Alı kişi”)

*

– Ay Koroğlu, niyə bu qədər cəza-fəza eyləyirsən? (“Düratın itməyi”)

cəzirə ərəb

Ada. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cəfər paşa, bu gün döyüş günüdür,

Yığıbsan başına nə löhüləngi?

Yarpaq kimi baş bədəndən tökərəm,

Mənəm cəzirənin əsil pələngi.

                           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

cıqqa fars

1. Kəkil.

2. Tacşəkilli, daş-qaşlı baş geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Durna telini də ki sancıb başına, elə bil qeysər balasıdır başına cıqqa qoyub. (“Durna teli”)

cılxa

Xalis, səlt // qatışıqsız, qarışıqsız, təmiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İraxdı mənzilim, uzaqdı ara.

Suyu çox sərt ola, qılovu qara.

Yarı cılxa polad, yarı nalpara,

Qara əqrəb kimi zəhrimar ola.

                           (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

cida ərəb

Sivri dəmir ucluqlu qədim silah; mizraq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu getdi, qılınc, qalxan, cida, gürz, toppuz götürdü. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Koroğlu qayıtmaz tufan salmasa,

Cida işlətməsə, qılınc çalmasa,

Eyvazı əlindən bu gün almasa,

Dişlərini bir-bir qıraram, paşa!

                             (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

ciftə fars

Cüt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgid alçaq gərək, alçaq,

Atı yüyrək, kəndi qoçaq,

Hər yanında ciftə bıçaq,

Belində qılıncı gərək.

                (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”) (erməni əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

cift

ciki-biki

Ən xırda təfərrüatları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cikindən-bikinə qədər

Hərtərəfli, ən kiçik təfərrüatına qədər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Aşıq Cünun bütün bu şeylərin hamısını cikindən bikinə kimi əl altından öyrənib, daban aldı Çənlibelə. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

cilqava

Qurdun və ya tülkünün dərisindən hazırlanan kürk. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cübbə-cilqava geyənlər,

Ağır ölkələr yeyənlər,

Kölgədə mənəm deyənlər,

Meydan başına dar olur.

                  (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

cilov

Qoşqu ləvazimatının atı idarə etmək üçün ağızlığa (kəmə) bənd edilmiş qayışdan ibarət uzun hissəsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu Qıratı mindi. Dayın cilovunu Qıratın üzəngisinə bağlayıb yola düşdü. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

*

Dəlilər içinə bir vəlvələ düşdü ki, hamısı başladı cilov gəmirməyə. Dəli Həsən hay vurdu Dəli Mehtərə. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

cilov gəmirmək

Birinin əlindən bərk hirslənmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cilvə ərəb

Naz, qəmzə, işvə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cilvələnmək

Nazlanmaq, naz etmək, əzilib-büzülmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qaldırram meydanın göyə tozunu,

Çıxardaram yamanların gözünü,

Gərək görəm Dünya xanım üzünü,

Ömür təzələnsin, can cilvələnsin.

                                  (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)