Azərbaycan dastanlarının leksikası

bərri-bəhr

ərəb. bərr – quru (dəniz müqabili), bəhr – dəniz

“Bütün dünya” mənasında işlənir.

On üç ildi bərri-bəhri seyr etdim,

Şahbazımdan xəbər verən olmadı.

Şan-şövkəti, ləşkəri mən tərk etdim,

Bir yanıma gəlib görən olmadı.

              (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

bəzirgan fars

Tacir.

Bazar sözündən yaranıb.

Könül, sənə vəsfi-halım söyləyim,

Yarəb, bu dünyada necolur könlüm?

Hərdən dərviş olur, hərdən dilənir,

Hərdən bəzirgandan xac olur könlüm.

                                                         (“Əmrah”)

                              *

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç matahın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                            (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

                             *

Buxaranın fitnəkarı bəzirgan,

Sayat bəyin sövdagarı bəzirgan.

Səyalının sehrikarı bəzirgan,

Bu gəlməmiş, boynu sınmış bəzirgan.

                                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

bəziryan

bəzzaz ərəb

Parça, arşınmalı satan tacir.

Bir xalı bəzzazdı, Rumun Qeysəri,

Bir xalı içibdi abi-kövsəri,

Bir xalı ağlımı edib sərsəri,

Bir xalı ağ üzə düzülən gəlir.

                                    (“Əsli və Kərəm”)

bica fars

Bihudə, əbəs, boş-boşuna.

Xəyal toxumun əkərsən,

Bica əzablar çəkərsən,

Ağlarsan, qan-yaş tökərsən,

Nə yatıbsan, Tahir Mirzə?!

                               (“Tahir və Zöhrə”)

bidar fars

Ayıq, oyaq, sayıq.

Ey Salatın, aşıqların sərində,

Sənin zülfün kimi biştab olmaz,

Cəmalına, Pəri, müştaq olalı,

Bidar olan gözlərimdə xab olmaz.

                                                   (“Qurbani”)

bifəl fars

Fərsiz, əlindən bir iş gəlməyən.

Bir bağçanın əgər barı olmasa,

Alması, heyvası, narı olmasa,

İyidin dünyada varı olmasa,

Xalq içində ona bifəl deyərlər.

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

bifər

biilqar

fars. bi-, ərəb. ilqar

Əhdini pozan, vəfasız.

Baxış deyər, dövlət-varım var mənim,

Bir kəsərli ahı-zarım var mənim.

Leyla kimi xanım yarım var mənim,

Getməsəm, olaram biilqar indi.

                                      (“Baxış-Leyla”)

bimar fars

Xəstə, naxoş, azarlı.

Biymar şəklində də rast gəlinir.

Ya Əli deyibən nərə çəkəndə,

Surəti zərbimdən bimar olar.

                                   (“Sam şahzadə”)

                                _*

Beş gün səndə mən deyənin

Axırın biymar elədin.

Neçə-neçə Süleymanın

Taxtını tar-mar elədin.

                        (“Leyli və Məcnun”)

beymürvət

fars. bi-, ərəb. mürüvvət

Mürüvvətsiz, insafsız, amansız, rəhmsiz; ədalətsiz.

Ay beymürvət, gəl bir eylə

Bu dərdimə çara, deyim.

Amandı, eşit ərzimi,

Sən şahi-xublara deyim.

              (“Abdulla və Cahan”)

                        *

Zornan aparırlar, görmürsən məni,

O beymürvət atam qoymaz qayıdam.

Heç kəsə getmərəm, gözlərəm səni,

O beymürvət atam qoymaz qayıdam.

                                                    (“Baxış-Leyla”)

bimürvət

bimürüvvət

buta

fars. butə

İçində qızıl, gümüş əritmək üçün odadavamlı materialdan (gildən) hazırlanmış qab.

Buta Azərbaycan dastanlarında aşiq və məşuq arasında xəyali əlaqə rоlunu оynayır. Buta məhəbbət dastanlarında ilahi bir məhəbbətin nümunəsi оlaraq sеçilmiş qəhrəmana – aşiqə aşıqlıq, şairlik istеdadı da bəxş еdir. Dastanlarımızda aşiqə buta vеrilməsi  Xızır tərəfindən еşq şərbətinin içirdilməsi ilə başlayır.

Rəsul yatmışdı, yuxuda gördü ki, Tiflis şəhərində behişt misallı bir bağdadı, bunun başının üstündə ceyran misallı gözəl bir qız var. Qız nə qız – qaş kaman, gözlər qan piyaləsi, burun hind fındığı, sinə Səmərqənd kağızı. Baxanın ağlını aparır. Rəsul bir də baxıb gördü, bu qızın yanında bir dərviş var. Dərviş qızın əlini Rəsula uzadıb dedi:

– Rəsul, bu qız tiflisli Xoca Sənanın qızı Şahsənəmdi. Bunu sənə buta verirəm. Çox çəkməz bir-birinizə çatarsız. (“Aşıq Qərib”)

                                                                         *

Ustadlar deyirlər ki, Irvahım günbəzdə yatıb vağyada gördü ki, Heratda Fətəli xanın qızı Hüreynisə xanımı ona buta veriblər. (“İrvahım”)

                                                                         *

Ərəb dedi:

– Oğul, qorxma, Sayat pərini sənə, səni də Sayat pəriyə buta verdim. (“Əmrah”)

                                                                         *

Əsmər qarı gördü, oğlan butə dalısınca gedir. (“Qulam Kəmtər”)

                                                                      *

Qeys içibən məcnun oldu bu tası,

Ovçu gözlər, ovu maral butası.

Sayat bəydir Səyalının butası,

Açdı rüxsarımı yaman eylədi.

                 (“Sayat bəy-Səyalı xanım”) 

                                                                      *

Amma qarılardan bir dünyagörmüşü irəli yeriyib dedi:

– Niyə hərəniz bir avaz çəkirsiniz? Bu oğlana heç nə olmayıb, ancaq buta verilib. Heç işiniz olmasın, o özü ayılacaqdır. (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                         *

Biçarə Leyliyəm, Məcnundu butam,

Məhəbbət qoymayır dincələm, yatam,

İstərəm sizinlə ünsiyyət tutam,

Mən də sizin təki yara aşığam.

                               (“Leyli və Məcnun”)

                                                                                               _*

Əynində var yaşıl alın,

Çəkilibdi xətti-xalın.

Nə gözəldi gül camalın,

Sən mənim butamsan, butam.

                                    (“Şahzadə Bəhrəm”)

buzovçu

Buzovotaran çoban.

Gördülər ki, qoruqda bir buzovçu buzovları kölgəyə yığır, günorta vaxtıdı.

                                                                                                  (“Sayat bəy-Sayalı xanım”)