Azərbaycan dastanlarının leksikası

başına kül tökmək

bavər fars

bavər etmək – inanmaq.

Qəmbər isə anasına bavər etməyib qardaşlığını o gecəsi saxladı.

                                                                                      (“Mahmud-Niyar xanım”)

bayğu

Bu söz izahlı lüğətdə bayquş sözünün qədim forması kimi göstərilir.

Prof. B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə yazır: “Bayqu gödək və əyri dimdiyi, uzun caynaqları olan ov quşudur. Mənbələrdə piğu, bəyğu, bayğu formalarında yazılıb. Hərfi mənası bəy quşu deməkdir. Farslarda şahin adlanan quşların ümumi adı bizdə bəyquşu olub. Şahin “şaha layiq quş” demək olduğu kimi, bayqu da “bəyə layiq quş” anlamını əks etdirib. Sinonim sözlərdir, lakin alınma söz öz sözümüzü sıxışdıra bilib”. Dastanda rast gəlinən dil faktları bu sözün prof. B.Əhmədovun göstərdiyi kimi, başqa mənası da olduğunu təsdiq edir:

Ay ariflər, gəlin sizə söyləyim,

İstəkli dost mənnən aralı düşdü.

İllər həsrətiyəm, aylar ayrısı,

Sinəm bayğu kimi yaralı düşdü.

                                 (“Əsli və Kərəm”)

bayqu

baz fars

Alıcı quş, tərlan, qızılquş.

Kərəmə gəlibdi təmizlik, paklıq,

Tanrıya gəlibdi yalnızlıq, təklik.

Qatardan ayrılmış ay gözəl kəklik,

Xan oğlu üstünə bazınan gəlir.

                               (“Əsli və Kərəm”)

                         *

Əlimdən uçurtdum bazım,

Dərdimi kağıza yazım;

Gərək gedim qürbət gəzim,

Dərvişlikdi işim mənim!

                                (“Alı xan”)

bazburut

əsli: fars. – bad, burut

Görkəm, boy-buxun, bədən quruluşu.

Bazburutdu (bazburutlu) – boylu-buxunlu, qədd-qamətli.

Qarı baxdı gördü ki, bunlar bazburutdu bir kişidir. Biri də qəşəng bir oğlan...

                                                                                                      (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

bazburud

bazubənd

fars. bazu – qolun çiyindən dirsəyə qədər olan hissəsi, bənd – bağ

1. Qolbaq, bilərzik.

2. Döyüşçülərin qollarına geydikləri dəmir qolçaq.

3. İçərisinə dua və s. qoyulub qola bağlanan məhfəzə (qovluq).

Pərimin boynunda heykəl-hamayıl,

Ləl bazubənd düzüb qol kənarında.

                        (“Qurbani. Diri versiyası”)

beh-bazar fars

Sözübütövlük, etibar.

Dərdli Dilsuz, nə xəyaldı düşübsən,

Bu sevdadan sana xeyri-bar olmaz.

Tərgit, sən də çəkmə əfsanə zəhmət,

Gözəllərdə heç vaxt beh-bazar olmaz.

                                    (“Dilsuz və Xəzangül”)

                         *

Şadlıq yağsın üz-gözündən,

Xalqı incitmə özündən.

Dönmə verdiyin sözündən,

Behi bazarına sığın.

           (“Şahzadə Bəhrəm”)

bey bazar

beman

fars. – bi-, ərəb. – iman

İmansız.

Almışdım, ha almışdım,

Meylim sənə salmışdım.

Beman qarı qoymadı,

Mən ki səni almışdım.

                  (“Arzı-Qənbər”)

beiman

beyman

beygünah fars

Günahsız.

Tayım, tuşum yığılıbdı yanıma,

Taqsırım yox, beygünaham, xan əmi!

Zalım cəllad nə susayıb qanıma,

Qəhrdən bükülüb belim, xan əmi!

                                   (“Tahir və Zöhrə”)

beyqafil

fars. – bi-, ərəb. – qafil

Qəfildən, birdən.

Beyqafildən düşdüm çağa,

Yalvarmışam şahlar şaha.

Çıxarıban saldı paha,

Gəlmişəm, baba, gəlmişəm.

                (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)