Azərbaycan dastanlarının leksikası

bad olmaq

Heç olmaq, puç olmaq, məhv olmaq, hədər getmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu, igid çoxdu dünyada,

Artdı dərdim, oldu həddən ziyada,

Yaxşı at minənlər qalsa piyada,

Daş düşər başına, ömrü bad olu.

                 (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

badə fars

1. Şərab, çaxır.

2. Məcazi mənada: şərab piyaləsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məhəbbət dastanlarında buta mənasında da işlənir. Buta verilmiş adamları badəli də adlandırırlar.

Bolu bəy irəli yeriyib badənin birini Hasan paşadan aldı. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

bada

bağdaş

Bardaş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər hünər göstərir yeddi yaşında.

Bir mərd igid bağdaş qurar göşündə.

Tüpə təpər, baydaq alar qoşunda,

Döyüşür, savaşır, fitnə, felli olur.

           (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

bağır

1. Qara ciyər.

2. Ürək, qəlb mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, yol güdərəm,

Düşman bağrını didərəm.

Atlannam, özüm gedərəm,

Çəkin mənim Qıratımı!..

                      (“Düratın itməyi”)

bağman

bahadur fars.

Qoçaq, igid, qəhrəman. Rus dilində bu söz богатырь şəklində işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Bir atadan kaş olaydı,

Bahadur yoldaş olaydı,

Koroğluya qardaş olaydı

İgid, Reyhan kimi gərək.

                       (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

bahadır

baxtalamaq

Uduzmaq, itirmək, əldən çıxarmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xəbər gəlib padşaha çatdı ki, bəs Koroğlu adamlarının hamısını qırıb, özü də təzədən Çənlibelə dönüb. Padşah baxdı ki, oyunu baxtalayıb, başladı qorxmağa ki, indi Koroğlu təzədən başına adam yığsa, day öhdəsindən gəlmək olmayacaq. (“Koroğlunun qocalığı”)

baqqal

ərəb. bəqqal

Keçmişdə ərzaq malları satan dükançı. Rus dilində бакалейная sözü buradandır. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düyünü baqqaldan alıb tökdü torbaya. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

*

Almaçı şam üçün yağ-düyü alanda baqqala dedi, yaxşısından, Koroğluya layiq olandan ver. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

balı

1. Böyük qardaş.

2. Sevgi göstərmək üçün işlədilir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu gün itirmişəm Eyvaz balını,

Yazın, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

Neylərəm Eyvazsız dünya malını,

Yazın, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

                       (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

barat ərəb

1. Rəsmi kağız, bəlgə.

2. Padşah buyruğu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səksən min ilxıya, səksən min ata,

Səksən min mahaldan gələn barata,

Səksən min kotana, səksən min cütə,

Səksən min kotanlı kala da vermə!

                               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

barxana

fars. bar – yük + xana – ev

Ev şeyləri, ev ləvazimatı, müxəlləfat, dir-dirilik; başqa bir yerə aparılmaq üçün yığılıb bağlanmış şeylər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı deyir gəl al məni,

Nə əcəb xoş səfası var.

Ölərəm, dönmərəm səndən,

Bir şələ barxanası var.

                 (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Bozalqanlı”)

barigah fars

Saray; padşaha məxsus imarət // padşahın qəbul otağı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu cəld mirzənin əbasını, əmmaməsini soyundurub onu geyindi, əlinə də bir təsbeh alıb düzəldi xotkarın barigahına tərəf. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (İ.A.,B.A.)

bargah