Azərbaycan dastanlarının leksikası

çatmaq

Əlləri ilə bir şeyin ətrafını tutmaq, əlləri arxadan bir-birinə bağlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoşun gəlib, indi səni tutarlar,

Qollarını dal gərdəndə çatarlar,

Qul deyibən Həbəşədə satarlar,

Var get, əcəm oğlu, durma bu yerdə!

                        (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

çaşırmaq

Çaşmaq, yanılmaq, səhv etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qaranlıq gecədə yol çaşırmayan,

Düşman qabağında ər düşürməyən,

Üstündə əl-ayaq yığşırılmayan

Koroğlunun atı dəli gərəkdi.

                   (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

çarvadar fars

Yük heyvanı ilə muzdla yük daşıyan adam. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əlqərəz, Xoca Yaqub çatdı İstanbula, çarvadar bazarında karvanı karvansarada rahladı. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”)  (İ.A.,B.A.)

çarşov

Çadra, ancaq gözlərini açıq qoyub başdan-ayağa bədənlərini örtdükləri bürüncək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dayə Həsənə dedi ki, götür çarşovu, Zərnişan xanım bizi gözləyir. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

çarşab

çar-naçar fars

Əlacsız, istər-istəməz, məcburən, zorla. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Odu ki, çar-naçar bir kəcavə bəzətdirdi. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Çar-naçar razı oldular. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

çarıq

Aşılanmış göndən tikilən kəndli ayaqqabısı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O necə deyərlər, çəkdi çarığının dabanını, qırdı yerin damarını, günə bir mənzil, az getdi, üz getdi, dərə-təpə düz getdi, günlərin birisində gəlib Çənlibelə çatdı. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

çarx altında

Bütün dünyada. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bu atın tayı-bərabəri çarx altında tapılmaz. (“Alı kişi”)

çarx

Göy, səma və dünya, kainat mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

çərx

çuxa

Beli büzməli, uzun kişi üst geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, bu əynində çuxa, ayağında bağdadı başmaq, başında tirmə şal, enlikürək, qarnıyoğun bir kişidi. (“Durna teli”)

çuğul

Xəbərçi, casus. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mərd igidlər bir-birinə daldadı,

Çuğullar ölməyib, sağı-soldadı,

Mərd meydandan qaçmaz, qaçsa aldadı,

Qovğa günü haçaq olar sultanım!

                    (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

çuğulluq etmək

Şeytanlamaq, xəbərləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bildi ki, tacirdən xeyirli söz çıxmaz, nədisə paxıllığından bir çuğulluq eləyəcək, onu da Koroğlu vecə qoymayacaq. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A.,B.A.)

çuğullamaq

çöpük

Dialektlərdə: 1) yorğan-döşəyin içərisində işlənib xarab olmuş yun; 2) yun daranarkən darağın dişlərində qalan yararsız hissə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda çöpüklü – “qıllı”, “tüklü” mənalarında işlənir.

Bir az sonra Həsən xan, paşa da yanında, xalxala gəldi. Paşa baxdı ki, xalxalda iki uzun ortalı, arıq, çöpüklü day bağlanıb. (“Alı kişi”) 

*

Bir paşanın xatırına məni kor elədin, indi heç olmasa bu iki çöpüylü qulanısa da mənə ver. (“Alı kişi”)