Azərbaycan dastanlarının leksikası

çəçikləşmək

Təpikləşləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çəçikləşirdi, qapışırdı, vuruşurdu. (“Düratin itməyi”)

*

Dürat ilxıdakı xam dəli ayqırlarla çəçikləşir, vuruşur, yola getmirdi ki getmirdi. (“Koroğlunun Ballıca səfəri”) (İ.A., B.A.)

çəçikləmək

Təpikləmək, qabaq ayaqları ilə vurmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

çəçik

Atın qabaq ayaqları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

çəçənək

1. Toyuğun dənliyi.

2. Xirtdək, boğaz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Kişi gördü ki, bu, o dəyirmançılardan deyil. Bir az da oyan-buyan eləsə, çəkib çəçənəyini ayıracaq. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Bir istədi ki, elə əlini uzadıb tutsun paşanın xirtdəyindən, çəkib çəçənəyini ayırsın. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

çeşdə

Nahar, günorta yeməyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı gəlir bizə yavuq,

Elə bil ki, tutub soyuq,

Çeşdəliyə bircə toyuq,

Axşama qayğanağı var.

              (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

çeştə

çeşt

Səhərlə günorta arasında olan vaxt, saat 11-12 radələri. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gün çeşt yerinə çatmamışdı ki, yetişdi Ruma. (“Mərcan xanımın Çənlibelə  gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

çeşmi-çirağ fars

Əziz, göz bəbəyi qədər sevimli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mənə də bir badə, ey gözüm saqi,

Eyvaz Koroğlunun çeşmi-çiraği;

Çəmlibel sakini, Qırat oynaği,

Bəzirganda arzumanım qalmadı.

                          (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

çeşmə fars

Bulaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çeşmələr elə axırdı ki, elə bil göz yaşıdır. (“Durna teli”) (İ.A., B.A.)

çeşm fars

Göz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəstimi verdim dəstinə,

Mən qurban.

Qurbanam çeşmi-məstinə,

Ala göz!

              (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

çeçik

çeçəmək

Nəfəs borusuna bir şey düşməsi nəticəsində təngnəfəs olmaq, boğulmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qarı böyük bir tikə götürüb tələsik ağzına təpdi, udmaq istəyəndə düyülərdən biri boğazında qaldı. Qarı çeçəyib öskürməyə başladı. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

çayır

1. Taxıllar fəsiləsindən kökümsovlu alaq otu.

2. Çəmən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ala gözlüm badə içmiş ayılur,

Söz uzansa, çayır kimi yayılur.

Hər guşədə min igidin sayulur,

Bənim ağır-ağır ellərim vardır.

                              (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

çayan

Əqrəb. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyd: Elmi ədəbiyyatda əqrəb (scorpion) və çayan (scolopendra) fərqləndirilsə də, bədii ədəbiyyatda eyni məfhum kimi qəbul olunur.

O necə deyərlər, ilan vuran yatdı, çayan vuran yatdı, Nigar xanım yata bilmədi. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

çavuş

1. Fərmanları, qərarları, hökmləri uca səslə camaata elan edən şəxs.

2. Aşağı rütbəli məmur.

3. Zəvvarları müşayiət edən, onların yola düşməsini və gəlməsini uca səslə camaata xəbər verən şəxs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə həmçinin “başçı” mənasında işlənir.

Nigar xanım dedi:

– Qızlar, çavuş məndən qorxub, dil dodağı quruyub. Yazıqdı, mumyaya bir az yağ qatın, ona verin yesin, özünə də deyin ki, xanım deyir canına yazığı gəlsin, başını götürüb buradan qaçsın, yoxsa onu öldürəcəyəm. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

*

Koroğlu dedi:

 – Yaz ki, çavuş Rövşəni Məkkədən sənin yanına yollayıram. Belə mömün, namaz qılıb oruc tutan, orucunu yeməyin, halal-haram bilən bir cavan yer üzünə gəlməyib. Mənə necə xidmət edirdinsə, ona da elə qulluq göstər. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)