Azərbaycan dastanlarının leksikası

çöngə

Zəif, tavanasız. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

çöngəlmək

Zəifləmək, çevrilmək. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

çovqan

çuqa

çağalmaq

Çağ olmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yedilər, içdilər, keflər kökəldi, damaqlar çağaldı, inciklik yaddan çıxdı. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

çaharguşə fars

Dörd tərəf, bütün dünya. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən də varam,

Olmaz qənimə yalvaram,

Çaharguşə cümlə alam,

Sənə qurban mallar, Eyvaz!

                (“Koroğlunun Qars səfəri”)

çaxçax

Qapını döymək üçün dəmir toxmaqdan ibarət alət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Şəyird iri çaxçaxlı qapını göstərib dedi... (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

çaxışmaq

Çaxmaq sözünün qarşılıq-birgəlik növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Pəncərədən mayıl-mayıl baxışdı,

At oxların şirin cana çaxışdı,

Göndərdiyin namə Çənlibelə yetişdi.

Yazdığın ol ilqara gəlmişəm.

                                                (“El aşıqları”)

çaxmaq

Odlu silahda zərb mexanizminin hissəsi; yay. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tüfəngçi çaxmağın çaxar,

Ləkə kəc qayıdan baxar...

                     (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

çaxna-vaxna

Qarışıqlıq, çaxnaşma, şübhə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, bu sözdən qızların arasına çaxna-vaxna düşüb, odu ki, tez dedi... (“Koroğlunun Rum səfəri”) (İ.A., B.A.)

çal-çarpaz fars

Çarpaz şəklində, xaçvari, çataq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyzə gəlib hərdən nərə vuranda,

Dəlilər qol-qola bağlayan mənəm,

Qılınc çəkib mərd meydana girəndə,

Sinələr çal-çarpaz dağlayan mənəm.

                        (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

çalın-çarpaz

çalmabaş

Çalmalı, başı çalmalı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Osmanlı dedi:

– Ay çalmabaş, adını eşitmişdim, amma üzünü görməmişdim. Çox namərdsən, kişi əvvəl düşməni xəbərdar edər, sonra vuruşar. (Paris nüsxəsi, 7-ci məclis)

çalmaq

1. Oğurlamaq, xəlvəti götürmək.

2. Döymək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sürüsündən quzu qapdım, uladım,

Kəllə kəsdim, igid qanı yaladım,

Çaldım, çapdım, çox sövdəgər taladım,

Bazırganda arzumanım qalmadı.

                   (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

çamxana

fars. çəm – naz, xəm- əyri, əyilmiş, bükülmüş, qıvrım

Naz, qəmzə, əzilib-büzülmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir qarıya qonaq oldum,

Nə yaman çamxanası var.

Dövlətini xəbər aldım,

Bir inək, bir danası var.

              (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)