Azərbaycan dastanlarının leksikası

çadirşəb fars

Çarşab sözünün əsli.

Prof. B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə çarşab sözünün çadır və şəb sözlərindən əmələ gəldiyini, “gecə çadırı”, “qara çadır” mənası verdiyini yazır.

Zalım Kürdoğlu qılıncı çevirib, onu öldürdü. Tez bir çadirşəbin arasına büküb sandığa qoydu. (“Şahzadə Əbülfəz”)

çadırşəb

çah fars

Quyu, çuxur, çala.

Başına döndüyüm gözəllər xanı,

Salıblar dərmansız azara məni,

Yusiftək düşmüşəm Misrin çahinə,

Satmağa göndərir bazara məni.

                               (“Dilsuz və Xəzangül”)

çahar fars

Dörd.

Hər dağlardan uca Nuhun dağıdı,

Çahar ətraf tamam cənnət bağıdı...

                                                 (“Novruz”)

                            *

Başına döndüyüm alagöz Pəri,

İşin qurub otağında saqinin,

Çahar zülfü bir-birinə vuruldu,

Qanlar oynar buxağında saqinin.

                                               (“Qurbani”)

çakər

Qul, bəndə, nökər.

Cümlə sana çakər ola, könlüm səni istər.

                                                             (”Novruz”)

çapolçu

Çapqınçı, soyğunçu, qarətçi, quldur.

Ay cavan, bil, agah ol. Çapolçu Kəlləgöz pəhləvan mənim gözəlliyimə aşiq olub, atamdan istədi. Atam vermədi. (“Novruz”)

çapovulçu

çar fars

Çahar sözünün təhrif olunmuş şəklidir, “dörd” deməkdir.

Dastanlarda hər iki formada: həm çar, həm çahar kimi işlənir.

Vətənimdən etdin məni didərgin,

Çərxin dönsün, fələk, Heydərim ağlar!

Bu duman, bu çiskin, bilməm ki, nədi,

Çar tərəfin nədən qar alı, dağlar?

                                               (“Aşıq Qərib”)

çar iqlim

Dünyanın dörd tərəfi nəzərdə tutulur.

Sizə qurban olum, gedən elçilər,

Yerini cananın bilib tez gəlin.

Axtarıb cahanı, ol çar iqlimi,

Dərdimin dərmanın bilib tez gəlin.

               (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

çarqat

Böyük baş yaylığı.

Ara ipəyi dördqat ipək telindən ibarət olduğu üçün çarqat (çahar qat) adlanır.

Nigar xanım o saat Pəri xanımın çarqatına bircə qırnıq sürmə çəkdi. (“Qurbani”)

                                                               *

O zəhri zülfləri, köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən ətlası çərkəs,

Yaxası mürəssə, çatqısı gülgəz,

Çarqatının ucu sürmələnibdi.

                                        (“Qurbani”)

çarğat

çarşı fars

Qapalı bazar.

Qurbanidi mənim adım,

Mövlamdan aldım muradım.

Sinəndi çarşım, bazarım,

Şəkərə, nabata gəldim.

                           (“Qurbani”)

                       *

Kim eşitsə sənin ah ilə zarın,

Tərk eləyər əldə olanın, varın,

Nöçün xarab oldu çarşı-bazarın,

Ağıl irməz o xudanın işinə.

                      (“Əsli və Kərəm”)

çeşm fars

Göz.

Şahindən ayığam, qazdan sayağam,

Dü çeşmim gözləyir, sübhü dandadı.

                                                    (“Qurbani”)

çəməngah

Çəmənlik.

Məcnun özünü Leyli ilə görüşdükləri çəməngaha yetirib gördü ki, lələ köçüb, yurdu qalıb. (“Leyli və Məcnun”)

çəngi fars

1. Dəf çalıb oxuyan rəqqasə.

2. Çəngçalan.

3. Əxlaqsız qadın mənasında.

Dastanlarda 3-cü mənada rast gəlinir.

– Mən sizin bu şəhəri satın alaram, oğul satmağa gəlmişəm? Get burdan, həyasız çənginin biri. (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)