Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
qarşılıq söz
Bağlayıcı sözün iştirakı ilə yaranan tabeli mürəkkəb cümlənin baş cümləsində həmin bağlayıcı sözlə əlaqələnən əvəzlik-qəlib.
Nümunə: Kim yaxşı oxuyub, onu seçdilər. Kim ki ad qoymuşdur qoca dünyada, onu öz dostları vermişdir bada (N.Gəncəvi).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-müəyyən əvəzlik
İsmin yerində işlənən və qeyri-müəyyən şəxsi və ya əşyanı bildirən əvəzlik.
Qeyri-müəyyən əvəzliklər kim? nə? suallarına cavab verir. Dilimizdə ən çox işlənən qeyri-müəyyən əvəzliklər bunlardır: biri, kim, kimsə (kim isə), nə isə, hamı, hərə, bəzisi, hər kəs, hər şey və s. Bu əvəzliklərdən hamı, hərə quruluşca sadə, biri, kimi, kimsə düzəltmə, hər kəs, kim isə, nə isə, hər şey mürəkkəbdir (tərkibi əvəzlikdir). Kim isə, nə isə qeyri-müəyyən əvəzliklərindən başqa, qalan qeyri-müəyyən əvəzliklər hallanır. Qeyri-müəyyən əvəzliklər cümlədə, əsasən, mübtəda və tamamlıq olur; məs.: Hər kəs razılıqla qarşıladı (mübtəda). Hərənizə bir söz deyəcəyəm (tamamlıq).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-müəyyən miqdar sayları
Əşyanın miqdarını qeyri-müəyyən şəkildə bildirən saylar.
Qeyri-müəyyən miqdar saylarına aşağıdakıları aid etmək olar: 1. Az, çox, xeyli, çoxlu və s. 2. Yuvarlaq müəyyən miqdar saylarına -larla2, -larca2 şəkilçilərini artırmaqla əmələ gələn qeyri-müəyyən miqdar sayları: onlarla, minlərlə, milyonlarca və s. 3. Bir sayının müxtəlif sözlərlə işlənməsindən əmələ gələn qeyri-müəyyən miqdar sayları: bir sıra, bir çox, bir az və s. 4. Müxtəlif sayların birlikdə işlənməsindən əmələ gələn qeyri-müəyyən miqdar sayları, yaxud təqribi (təxmini) saylar: on-on beş (10–15), üç-dörd (3–4) və s. Qeyri-müəyyən miqdar sayı bildirən bəzi sözlər həm də zərf rolunda çıxış edir; məs.: çox adam (say), çox danışır (zərf).
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-müəyyən şəxsli cümlə
Xəbər əsasında formalaşan iş və hərəkətin subyektinin qeyri-müəyyən olduğunu bildirən sadə cümlə.
Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələrdə mübtəda iştirak etmir və xəbər həmişə III şəxsin cəmində olur. Bu cümlələrdə çox zaman elə bil, sanki, guya ki, deyəsən və s. modal sözlər işləni; məs.: Elə bil arxadan kürəyimə bıçaq sancdılar. Müəyyən şəxsli cümlələrdə də xəbər III şəxsin cəmində olur. Lakin bu cümlələrdə söhbət konkret subyektdən gedir; məs.: Sonra bizi meşəliyə apardılar.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal
Morfoloji əlaməti (şəkilçisi) olmayan təsirlik hal.
Qeyri-müəyyən təsirlik halda olan sözlər cümlədə obyekt rolunda çıxış edir və yalnız təsirli feilin yanında olur. Adlıq halın sualına cavab versə də, bu cür sözlərə asanlıqla müəyyən təsirlik hal şəkilçisi artırmaq olur: Əli kitab(ı) oxudu. Qeyri-müəyyən təsirlik halda olan söz cümlədə yalnız tamamlıq olur; məs.: Keçən il kəndimizdə ikimərtəbəli məktəb tikdilər.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik hal
Yiyəlik hal mənasına malik olub onun qrammatik funksiyasını yerinə yetirən, lakin şəkilçi ilə işlənməyən hal.
Qeyri-müəyyən yiyəlik halda olan sözlər II növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfini təşkil edir; məs.: ağac yarpağı, məktəb direktoru, kitab vərəqi və s. İsmin bu halı formaca adlıq hala oxşayır (şəkilçisiz işlənir, nə? sualına cavab verir). Qeyri-müəyyən yiyəlik halda işlənən sözə müəyyənlik bildirən hal şəkilçisini əlavə etdikdə bu sözdə mənaca və sintaktik funksiyaca dəyişiklik yaranmır: sinif rəhbəri – sinfin rəhbəri, ana vəsiyyəti – ananın vəsiyyəti və s.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqeyri-təyini söz birləşmələri
Asılı tərəfi mənsubiyyət şəkilçisi, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq hal şəkilçisi qəbul edən, əsas tərəfi isə adlarla ifadə olunan ismi birləşmələr; məs.: camalı solğun, vətənə məhəbbət, təbiəti müşahidə, üzündə kədər, tələbələrdən ikisi və s.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqəhrəmanlıq dastanları
Süjet xəttinin əsasını qəhrəmanların igidliyi və göstərdiyi şücaətlər təşkil edən xalq dastanları.
Qəhrəmanlıq dastanları ədəbiyyatımızda ən qədim dastan növüdür. “Kitabi-Dədə Qorqud” ana dilimizdə yaranmış ən qədim qəhrəmanlıq dastanları hesab edilir. “Koroğlu”, “Qaçaq Nəbi”, “Qaçaq Kərəm”, “Səttarxan”, “Qatır Məmməd” dastanları da qəhrəmanlıq dastanlarıdır. Bu dastanlarda xalqımızın azadlıq mübarizəsi ifadə olunub. “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Koroğlu” dastanı həcmcə ən böyük qəhrəmanlıq dastanlarıdır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqət
Süjetli bədii əsərdə son epizod, tamamlayıcı səhnə; final.
Qətdə süjet daxilində olan ziddiyyət və münaqişələr həll olunur, düyünlər açılır. Bu mərhələ əsərin bundan əvvəlki hissələri ilə üzvi surətdə bağlanmalı, əvvəlki hadisələrin təbii, məntiqi nəticəsi olmalıdır. H.Cavidin “İblis” faciəsinin sonunda İblisin monoloqu ilə, demək olar, bütün ziddiyyətlər açılır. Həmin hissədə yazıçının əsərdə çatdırmaq istədiyi ideya tam göstərilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqəti gələcək zaman
Bir işin gələcəkdə icrası haqqında hazırda qətiyyətlə xəbər verən zaman forması.
Qəti gələcək zaman feillərə -acaq, -əcək (-yacaq, -yəcək) şəkilçisi artırmaqla düzəlir və hərəkətin icra olunacağını qətiyyətlə bildirir; məs.: I şəxsdə: qal-acağ-am, qal-acağ-ıq; II şəxsdə: qal-acaq-san, qal-acaq-sınız; III şəxsdə: qal-acaq, qal-acaq-lar və s. Qəti gələcək zamanda III şəxsin təkində feil şəxs şəkilçisi qəbul etmir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiqəzəl
Klassik Şərq, eləcə də Azərbaycan şeirinin ən geniş yayılmış janrlarından biri.
Qəzəl, əsasən, 5, 7, 9, 11 beytdən ibarət olur. Qəzəlin 1-ci beyti həmqafiyə olur. Qalan beytlərdə isə 1-ci misra sərbəst buraxılır, 2-ci misra isə qəzəlin 1-ci beyti ilə həmqafiyə təşkil edir:
Olsaydı məndəki qəm Fərhadi-mübtəladə, (a)
Bir ah ilə verərdi min Bisütunu badə. (a)
Versəydi ahi-Məcnun fəryadımın sədasın, (b)
Quşmu qərar edərdi başındakı yuvadə?.. (a)
Gər görməmək dilərsən rəsmi-cəfa, Füzuli, (d)
Olma vəfaya talib dünyai-bivəfadə. (a)
Qəzəlin lirik şeir janrı olaraq uzun bir təşəkkül və inkişaf tarixi vardır. İzzəddin Həsənoğlunun «Apardı könlümü bir xoş qəmər yüz, canfəza dilbər» qəzəli anadilli şeirimizin ilk nümunəsidir. Ədəbiyyatımızda bu janrın ən gözəl nümunələrini N.Gəncəvi, İ.Nəsimi, M.Füzuli, S.Ə.Şirvani, Ə.Vahid və başqaları yaradıblar.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti