Etimologiya lüğəti

qır¹

“Kül rəngində (boz) olan” deməkdir. Koroğlunun atlarından biri Qır, digəri isə Dür adlanıb. Hər ikisi rənglə bağlıdır. Dür “kəhər”, qır isə “boz” deməkdir. Dəmir­qır at birləşməsi də var, onun da mənası “tünd-boz” deməkdir. İndi alınma söz olan kəhər doğma dür sözünü aradan çıxarıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qır²

Qır duzdur işlədirik, mənbələrdə qıra sözü var və rus dilinə “сплошь” kimi çevrilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qır³

Dilimizdə qır vermək ifadəsi var. Qır sözünün əsli ərəbcə ğunc kimidir və naz mənasında işlədilir. Ğunc vermək ifadəsindəki ğunc təhrif olunub və qır şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıraq

Qır sözü “kənar” demək olub. Ondan da qıraq əmələ gəlib. Görünür, qır həm də feil kimi işlədilib ki, -aq şəkilçisi onu sifətə çevirib. Qırmaq feili ilə qohumdur, “qırılan (qurtaran, kənar)” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıracaq

Bu, nalbənd alətidir. Atı nallamaq üçün əvvəlcə onun dırnaqlarını yonur, hamarlayırlar. Həmin alət qıracaq adlanır, qırmaq feilindəndir, “yonmaq, kəsmək (qırxmaq)” mənasında işlədilir. Elə qırxmaq sözü də qırmaq feili ilə bağlıdır. Bu alətin yonacaq, qırxacaq kimi başqa adları da olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırçın

“Qırçın sular” deyirik. Qırçın sözü qırışmaq, qırıq kəlmələri ilə qohumdur. Qırçın sular suyun üzərindəki qırışlara işarədir. Qır hissəsi qırış sözü ilə eyni kökə malikdir, -çın hissəsi “yığım” deməkdir: qırışlar yığımı. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırx

Sözün əsli  qırıq kimi olub. Qır feildir, -ıq feildən ad düzəldən şəkilçidir. Say sistemində əvvəl 3, sonra 7, nəhayət, 40 rəqəmləri sonuncu olub: 3 – uc de­məkdir. 7 – yetdi (çatdı) deməkdir. 40 – qırıldı (o tərəfə ədəd yoxdur) deməkdir. Son­­ra 100 və 1000 son ədədlər olub. Həmin sayların qeyri-müəyyən çoxluq (3 gün 3 gecə; 40 gün, 40 gecə, 100 ölç, bir biç) bildirməsi də bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırxlar

F.Ələkbərov “Allah, Məhəmməd, ya Əli” kitabında yazır: “Hicri 61-ci il məhərrəmin 10-unda Hüseynin ətrafında 90-a yaxın adam vardı, bunlardan 40-ı ən sadiq olanlar idi” (səh.45). 40-lar buna işarədir. R.Gülpınarlı “İslamda tə­riqətlər və məzhəblər...” kitabında (səh.14-15) yazır: “Peyğəmbər qo­hum­larından 40 nəfəri yanına dəvət edir və islamı yaymaq üçün kömək gös­tər­mələrini arzulayır. Əli birinci razılığını verir və xəlifə rütbəsini Məhəmməd ona tövsiyə edir”. 40-lar bu şəxslərdir. Əli də onların biridir. İkinci yozum daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırxmaq

Kökü qırmaq feilidir. Mənbələrdə “saqqal qır” (saqqalı qırx) cümləsi var. –x şəkilçisi (əsli: -ıx) qalx feilində də var. Qaldırmaq (əsli: ağdırmaq) sözündən məlum olur ki, feilin kökü qal sözüdür. –x (əsli: -ıx) və -dır şəkilçiləri ona müxtəlif mənalar verir. Yolux, solux sözləri də eyni qəlib üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırıq-sökük

Sözün ikinci komponenti, əslində, tökmək feili ilə bağlıdır: qırıq-tökük. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırım

“Hərəkət, həvəs, manevra” mənalarında işlədilir. Sözün əsli qılmaq feili ilə bağ­lıdır, “rəftar” deməkdir. Sonra forma da, məna da bir qədər dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırış

1. Qırmaq feilindən düzəlib. Dəridəki qırışlar (paltarda da) qırılmaqla bağlı olub.

2. Ad-feil omonimi olan bu söz qırğız dilində qırış, qazaxlarda isə burıs kimi işlədilir. Bürüşmək (burulmaq) feili ilə qohumdur. Bizdə təhrif nəticəsində qırış şək­linə düşüb. Bür (buz, bük, bürü, büzük, büzüş) sözü “делать складки” mə­na­sını verən kəlmədir. Qırış (моршина) da bunlarla qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırışmal

Əsli qorreş mal kimi olub (alınma kəlmədir). Qorreş –“səs-küy” anlamını verir. Qırışmal etimoloji baxımdan “səs-küy salan, qaraçı” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırqovul

Fars sözüdür, “fazan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırmaq

Qədim mənası “kəsmək” deməkdir, qırxmaq feili də bununla bağlıdır. Mənbələrdə qır sözünün bir mənası rusca “сбрить” kimi açıqlanıb. Qırxlıq (qoyun qırxmaq üçün qayçı) kəlməsi də bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırmanc

Bir ehtimala görə, sözün kökü qırmaq feili ilə bağlıdır. Saxlamaq feilindən saxlanc kəlməsi, tıxmaq feilindən tıxac kəlməsi əmələ gəldiyi kimi, qırmaq feilindən də qırmanc sözü yaranıb. İkinci ehtimala görə, söz mürəkkəb olub, qır və biç sözlərinin birləşməsindən törəyib. Карбач şəklində rus və polyak dillərində də işlədilir ki, bu, 2-ci variantın doğruluğunu sübut edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırov

Mənbələrdə qarlayu (qara oxşayan) formasında yazılıb. –layu şəkilçisinin –ov şəkilçisinə keçməsi isə təbiidir: oxlayu –oxlov, biləklayu-bülov və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)