Etimologiya lüğəti

ənlik

Üz, sifət (yanaq) sözlərinin sinonimi kimi en sözümüz olub, yanaq əvəzinə enək işlətmişik. Ənlik həmin en kəlməsi əsasında düzəlib və xalis Azərbaycan (türk) sözüdür. Enə, yəni yanağa sürtülən xüsusi boyadır, rəngdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ənnağı

Onuncu imamın adı olub, mənası, “sadə” (təmiz) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

əntiqəfüruş

Əsli ətiqə-foruş kimidir. Farsca foruş sözü foruxtən(satmaq) feili ilə bağlıdır. Mənası “qədim şeyləri satan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ənvər

Ərəbcə nur sözünün cəmidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərazi

Ərz (torpaq) sözünün cəmi formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərbab

Ərəbcə rəbb (ağa, cənab) sözünün cəmidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərdəm

“İgidlik, alicənablıq, insanlıq” deməkdir, ər (igid) sözündən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərdəşir

Farscadır, hərfi mənası “hakimiyyət sahibi” (şah) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərəb rəqəmi

İndi işlətdiyimiz rəqəmlər, əslində, hindlilərin olub, lakin Avropaya Ərəbistandan yayıldığı üçün ərəb rəqəmi kimi məşhurlaşıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərəbzəngi

Güman edirəm ki, sözün ikinci hissəsi zənci kəlməsinin dəyişmiş formasıdır: ərəb zəncisi. İkinci yozum: ikinci hissə zəngulə kəlməsi ilə də bağlı ola bilər (zildən qışqıran). Üçüncü mülahizə: söz ərəb cəngi (döyüşçüsü, igidi) mənası ilə də bağlı ola bilər. Bu daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərəmik

Dilimizdə mənaca yaxın olan qısır və ərəmik sözləri var. Ərəmik “ər”(kişi) sözü ilə bağlıdır: ərdən yarımayan (heç vaxt doğmayan) deməkdir. Mənbələrdə ərəm sözü var və “hələ doğmamış” deməkdir. Qısır isə qədim mənasına görə “qız qalan” (əri olmayan) deməkdir. Müasir mənada isə müxtəlif səbəblərə (xəstəlik, aclıq və s.) görə “doğmayan” deməkdir. V.Radlov yazır ki, ərəm sözü “hələlik doğ­mamış” deməkdir. Ərəmik isə “doğmayan” anlamını əks etdirir (rusca: “яловый”). Ər sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərən

Kökü “igid” mənasını verən ər sözüdür. Kişi anlamında işlədilən ər sözü də yuxarıdakı ilə eyni olub. İndi Anadolu türkləri kişi əvəzinə erkək kəlməsini işlə­dirlər. “Bizdə filankəs erkək adamdır” cümləsi var və buradakı erkək elə igid an­lamını əks etdirir. Ərən sözündəki ən şəkilçisi tarixən çoxluq bildirib, sonra mənasını dəyişib. Ərən “igidlər” demək olub, indi isə “igid” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərgən

Yetişmək, çatmaq mənasını verən ermək feili var. Ərgən həmin feildən əmələ gəlib, mənası yetişmiş deməkdir. Oğlana da, qıza da ərgən deyirik. Deməli, söz ər (kişi, oğlan) kəlməsi ilə bağlı ola bilməz. Ata malı qardaşlar arasın­da bö­lü­nərkən hələ arvad almamış qardaşa əlavə pay verilirmiş. Buna “ərgənlik” de­yiblər. Quzuqulağı, xımı, turşəng (əsli farsca türşək) kimi yeməli bitkilərin gövdəsi bərkiyəndə erkəkləyib deyirlər. Bu da yetişmək, vaxtı ötmək anlamı ilə bağlıdır. Qaqauz dilində ərgən əvəzinə, yergin işlədilir. Görünür, sözün əsli yetişmək feili ilə bağlı olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərgənlik

Ər “yetişmək” deməkdir. Ərgən “yetişmiş oğlan, qız” anlamını verir. Ər­gənlik cinsi yetişmə əlaməti olaraq üzdə əmələ gələn sızaqları bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ərik

Qədimdə çəyirdəyi bərk qabıqla örtülmüş, giləmeyvə ilə müqayisədə böyük olan bütün meyvələrə ərik deyilib (Bağda ərik var idi..). Bu kəlmənin iki yozumu mümkündür:

1. Çəyirdəyə həm də uruq demişik, deməli, çəyirdəkli mənasını verir. 

2. İndiki iri sözü qabaqlar irik kimi işlədilib. Bu mənada ərik “iri” (böyük) deməkdir. Birinci yozum daha inandırıcıdır. M.Fasmer ərik sözünü ər (tez) sözü ilə bağlayır. Ərik həm də gec yetişən meyvələrə deyilib, ona görə də Fasmer səhv edir. Radlov türk dillərində aşağıdakı meyvələrin ərik adlanmasını yazıb: Amasiya əriyi, bardaq əriyi, mürdüm əriyi, hind əriyi, firəng əriyi, qara ərik (gavalı), sarı ərik (qaysı) və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)