Azərbaycan dastanlarının leksikası

leyl-nahar

ləb fars

Dodaq.

Qayda budu, aşiq olan qəm çəkər,

Yarın ayrılığı qəddimi bükər.

Yanağı qırmızı, dodağı şəkər,

Ağzı şirin, ləbi ballım görünməz.

                                (“Fərhad və Şirin”)

ləc ərəb

Tərs, höcət, inad, davakar, yola getməyən.

Dialektlərdə ləj şəklində də işlənir.

Şah İsmayıl heç danışmaz ləcinən,

İşim yoxdur mazaratnan, bicinən,

Verməsən də alacağam gücünən,

Alacağam, nənə, ceyran mənimdi.

                                          (“Şah İsmayıl”)

ləfz ərəb

Söz, kəlmə.

Onlar gedib Ağa xanın evinə çatdılar. Ağa xan dedi:

– Bu cavan oğlan oxusun görüm, ləfzi nə təhərdi, mənim toyumu yola sala bilərmi? (“Abdulla və Cahan”)

                                                                               *

Amma, cavan oğlan, sənin ləfzin yaxşıdır, qızın yanında bir söz deyib, mənim adıma bağlarsan. (“Abdulla və Cahan”)

ləl ərəb

Qırmızı rəngli qiymətli daş.

Üç yüz altmış çeşmələrim axardı,

Gözəllərim seyrangaha çıxardı,

Xanımlarım ləlü-gövhər taxardı,

Baxmazmısan xan yerində daşıma.

                                        (“Əsli və Kərəm”)

lələ

Dastanlarda, əsasən, “oğlan uşaqlarının tərbiyəsi ilə məşğul olan adam” mənasında işlənir.

Dialektlərdə ata, böyük qardaş, baba, nökər mənalarında da işlənir.

– Elmlər qurtardı, tay gedə bilərsən. Bunnan sonra mən oldum sənin lələn. (“Abdulla və Cahan”)

                                                                             *

Lələ köçüb yurdu ağlayır. (“Alı xan”)

ləngəhari

[ləngəho:r] şəklində dialektlərdə işlənir: “həddindən artıq iri və səliqəsiz, biçimsiz” mənasını verir.

Mənə gəlmə hərbə-zoru, bilmişəm,

Rüstəmi ləngəhari bilmişəm.

Cəmi cümlə hər məhşuri bilmişəm,

Çağır kimlər sənə pərəskar olar.

                                   (“Sam şahzadə”)

ləşkər fars

Ordu, qoşun.

Şəhərlər dağıdıb, ləşkər pozaram,

Min düşmanı bir qılınca düzərəm,

İndi sənin mən başını üzərəm,

Gəldim, burdan əlləri boş getmərəm!

                                        (“Leyli və Məcnun”)

ləşgər

lilnar

Lilmar, liləmar şəklində dialektlərdə işlənir, lilli deməkdir.

– Qızım, ora lilnardı, orda su olacaq, gəl gedək. (“Abdulla və Cahan”)

limçə

Nimçə.

Qurbani dedi:

– Dədə, bir başı limçə, bir başı çömçə olsa, dərdimi sənə söyləyə bilərəm...

Bəli, gətirdilər Qurbaniyə bir dənə saz verdilər. (“Qurbani”)

loğalax

Dialektlərdə büküm, dəstə mənasında işlənir.

Çadırın hər yandan tənəflərini qopardıf, loğalax qayırıf, atının tərkinə bağlayıf, əyağını üzəngiyə vuruf atının belinə qalxdı. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

lohi-talı

Tale lövhəsi (lövhi-məhfuz nəzərdə tutulur).

Qəza-qədər yazdı lohi-talıma,

Atam-anam qan ağlasın halıma,

Bir dilbər sevdası düşüb canıma,

Gəlin bir-bir halallaşın, gedirəm.

                               (“Leyli və Məcnun”)

mabeyn ərəb

Ara, aralıq; orta, ortalıq.

Sözün beynəlmiləl, beynəlxalq kəlmələri ilə əlaqəsi var.

Mən də xan babama namə yazaram,

Ara yerdə mabeynini düzərəm;

Əsma xanım qulluğunda gəzərəm,

İki tərlan bir igidə ar deyil.

                                  (“Lətif şah”)

İkinci misranı ara yerdə (aralıqda) aranızı düzəldərəm kimi anlamaq olar. Sözlərin paralel işlənməsi dastanlarda rast gəlinən haldır. Məsələn, mürğ quşu ifadəsində hər iki söz eyni mənadadır.

mabəd ərəb

Davam.

Ovçular təəccüb qalıb sözün məbədini gözlədilər. (“Şəmşir və Sənubər”)