Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

See also:

• qeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal

See also:

• qeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik hal

Bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoş­ması və bənzətmə əlamətinin yer aldığı təşbeh.

Mə­sələn: “Oğlan dayanıb güzgü qırıqları kimi parıldaşan ulduzlara tamaşa edirdi...” (S.Əhmədov) Burada təşbehin yara­dıl­masında iştirak edən bütün elementlər vardır: “ulduz” bənzəyən, “güzgü qırıqları” bənzədilən, “kimi” bənzətmə qoşması, “parıldaşan” isə bənzətmə əlamətidir.

See also:

• mükəmməl təşbeh

Müxəmməsin misrası 15-16 hecadan ibarət olur. Qafiyə quruluşu belədir: a.a.a.a.a, b.b.b.b.a, c.c.c.c.a, d.d.d.d.a və s. Çox zaman gözәllik vә mәhәbbәt mövzularında yazılır. Son bәnddә müәllifin tәxәllüsü verilir (möhürbənd). Müxəmməs jan­rından həm klassik, həm də aşıq ədəbiyyatında istifadə olu­nub. Yazılı ədəbiyyatda müxəmməslər əruz vəznində, aşıq ədəbiyyatında isə heca vəznində yazılır. Məhəbbət, gözəllik, ictimai-sosial, fəlsəfi motivlər müxəmməsin əsas möv­zu­larıdır. M.P.Vaqifin “Görmədim”, Q.Zakirin “Eylər” şeirləri müxəmməs janrında yazılıb; məsələn:

I bənd:

Mən cahan mülkündə mütləq dоğru halət görmədim,  (a)
Hər nə gördüm, əyri gördüm, özgə babət görmədim.  (a)
Aşinalar ixtilatında sədaqət görmədim,   (a)
Biətü iqrarü imanü dəyanət görmədim,   (a)
Bivəfadan lacərəm, təhsili-hacət görmədim.  (a)
II bənd:

Xah sultan, xah dərvişü-gəda bilittifaq, (b)
Özlərin qılmış giriftari-qəmü dərdü fəraq. (b)
Cifеyi-dünyayədir hər еhtiyacü iştiyaq, (b)
Munca kim, еtdim tamaşa, sözlərə asdım qulaq, (b)
Kizbü böhtandan səvayı, bir hеkayət görmədim. (a) 

                                                                                      (M.P.Vaqif)

See also:

• geniş cümlə

Bax: dialoq.

Yalnız bənzəyən və bənzədilənin əsasında qurulan təşbeh.

Buna örtülü təşbeh də deyilir; məsələn:

Camalın günəşdir, qəmərdir üzün,

Şəkərdir dəhanın, şirindir sözün. (M.P.Vaqif)

Nümunədə dörd mükəmməl təşbeh işlənib. Məsələn, “camalın günəşdir” ifadəsində birinci söz bənzəyən, digəri isə bənzədiləndir.

See also:

• müfəssəl təşbeh

Müxtəlif sənətkarlar tərəfindən işlədilən məşhur epitetlər.

Ədəbiyyatımızda, xüsusilə klassik poe­zi­yada “şahbaz baxışlı”, “hindu xallı”, “kaman qaşlı” kimi tez-tez rast gəlinən epitetlər var ki, onların ilk dəfə kim tərəfindən işlənildiyini müəyyən etmək mümkün olmur.

See also:

• təşbeh
• bənzətmə

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

Azişlənən bəhrdir. Azərbaycan şeirində 12-ci yerdə durur. Bu bəhrin təfiləsi belədir: fA`ilAtu məf`Ulün  fA`ilAtü məf`Ulün; mə­s.: Zülfün olsa aşüftə bağrımı kəbab eylər  (M.Ləli).

Bax: minacat.

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

“Mün­sərih” sözü “cəld, çevik, sürətli, axıcı, azad, sərbəst” mə­na­larında işlədilir. Bu bəhrin 2 və bəzən 4 növü olduğu göstərilir. Münsərih bəhrinin təfiləsi belədir: Müftə’ilün fA’ilün müftə’ilün fA’ilün; məsələn:

Oğul mənimdir əgər, oxutmuram, əl çəkin!

Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram, əl çəkin!

Qoysanız öz oğlumu mən salım öz halimə,

Sənətimi öyrədib uydurum əhvalimə,

Dün bu oxutmaq sözün ərz elədim alimə… (M.Ə.Sabir)

Söz birləşməsi şəklində olan şəxs, yer, əsər, ölkə, tarixi gün və s. adları.

Mürəkkəb adlar cümlədə bir suala cavab verir və mürəkkəb cümlə üzvü olur. Ölkələrin, muxtar respublikaların, vilayət və diyarların rəsmi adlarının tərkibindəki bütün sözlərin ilk hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası, Şəki Şəhər İcra Hakimiyyəti. Yüksək dövlət vəzifələri, fəxri adlar, habelə nazirlik, komitə, birlik, cəmiyyət, qurum, akademiya, uni­versitet, teatr, filarmoniya, siyasi partiya, eləcə də tarixi gün adlarında da bütün sözlərin baş hərfləri böyük yazılır (yar­dımçı sözlərdən başqa): Azərbaycan Respublikasının Pre­zi­den­ti, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi və s.

See also:

• tabesiz mürəkkəb cümlə
• tabeli mürəkkəb cümlə