Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Qəzəl janrında yazılmış şeirin beytlərində hər misraya bir qısa misranın (müstəzad misra) əlavə edil­məsi.

Nümunə:

Zahid, bu fəna mülkdə dövran sənin olsun,

verdim sənə yeksər.

Zöhdü vərəvü taətü iman sənin olsun,

məcmuyi sərasər...

Bixud ki məlamətlərə xəlq içrə boyandı,

yatmışdı, oyandı,

Get, dəhrdə, zahid, sərü-saman sənin olsun,

əl çək dəxi, kafər. (Molla ağa Bixud)

Aşıq deyişməlәri zamanı söylənilən tapmaca məz­munlu şeir; bağlama.

Bu zaman deyilən şeirlər məzmun, qa­fiyə, hətta rədif baxımından eyni olmalıdır. Forma baxı­mından, әsasәn, qoşma janrında olur. Aşıqlardan biri sual ifadə edən bir bənd deyir, digər aşıq şeirin formasını saxla­maqla həmin suala cavab verir. Qıfılbənd aşıqdan poetik iste­dadla yanaşı, bilik və məntiq tələb edir. Aşıqlar bir-birinin fəhmini, istedadını yoxlamaq üçün qıfılbənddən istifadə edir­lər; məs.:

Aşıq Ələsgər:
Məğrurluq eyləyib ustadam deyən,
O hansı ağacdı, tağı yeddidi?
O ağacda bir quş yuva salıbdı,
Çarpaz sinəsinin dağı yeddidi.

Aşıq Bəhrəm:
Ustadam deyənlər məğrur olmasın,
Cəsəd damarının səri yeddidi.
Sinə yuvasında məskən salıbdı,
Ürək bir quş olsa, pəri yeddidi.

See also:

• hərbə-zorba

Qafiyə quruluşu qəzəl və qəsidəyə oxşasa da, ilk beytə görə fərqlənir. Qitədə ilk beytin misraları qafiyələnmir, bütün beytlərin ikinci misraları qafiyələnir: a.b, c.b, ç.b, d.b, ... Qitənin sonunda şair adını, təxəllüsünü işlətmir. Ədəbiyyatımızda Q.Bürhanəddin, İ.Nəsimi, S.Ə.Şirvani qitənin gözəl nümunələrini yaradıblar. M.Füzulinin “Padşahi-mülk...”, “Müəllim”  qitələri ədəbiy­ya­tımızda məşhurdur; məs.:

 Ey müəllim, aləti-təzvirdir əşarə elm, 

Qılma əhli-məkrə təlimi-məarif, zinhar.

Hiylə üçün elm təlimin qılan müfsidlərə,

Qətli-am üçün verir cəlladə tiği-abidar.        

Şifahi xalq ədə­biyyatımızda bu termin daha çox “Koroğlu” dastanı ilə bağlı işlənir: “Durna teli” qolu, “Әrzurum səfəri” qolu və s. Qol dastanın üzvi tərkib hissəsi olsa da, çox vaxt konkret, bitkin bir süjetə malik olur. Aşıq məclislərində çox zaman bu və ya başqa qol müstəqil bir əsər kimi də ifa edilir. Ustad aşıqlar dastanın ümumi süjet xəttini inkişaf etdirərək ona yeni qollar da artırıblar. Qolu “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı boyun analoqu hesab etmək olar.

Güman ki, qədim türk sözlərinin birləşməsindən ya­ra­nıb: “qop” (uca, yüksək) + “uz” (avaz). Sözün başqa eti­mo­loji açıqlamaları da var. Qopuzun yaranma tarixi era­mız­dan çox-çox əvvəllərə aid edilir. Bu alət türk xalqlarının yaşadığı coğrafi ərazilərdə geniş yayılıb. Ozan sənəti yüzilliklər və min­il­liklər boyu böyük təkamül yolu keçərək aşıq sənətinə çev­rildiyi kimi, qopuz da təkamül nəticəsində indiki saz şəklini alıb.

Qoşmanın nisbətən az təsadüf olunan növlərindən biri.

Adi qoşmadan fərqli olaraq qoşa­yar­paq qoşmada şeirin ikinci bəndindən başlayaraq birinci üç misrada daxili qafiyədən istifadə olunur. Aşıq Ələsgərin “Düşdü” adlı şeiri buna misal ola bilər:

Sevdiciyim, hanı gözəllər xanı?

Güzarımız sizin otağa düşdü.

Buyursan fərmanı, alalar canı,

Püşk atdıq, can sənə sadağa düşdü.

                        ***

Sallan qələm qaşdı, yanı yoldaşdı,

Qalmışam taşdı, mən başı daşdı,

Huş başımdan çaşdı, dilim dolaşdı,

Gözləri sataşdı, buxağa düşdü.

                        ***

Ətlazdan qəbalı, belində şalı,

Gövhərdən bahalı üzündə xalı,

Geydi yaşıl-alı, yaxdı mahalı,

Əyri tellər ayna qabağa düşdü.

Aşıq ədəbiyyatında hər bəndi 4 misradan, hər mis­rası 11 hecadan ibarət olan lirik janr.

Qafiyə şəkli belədir: a.b.c.b, ç.ç.ç.b, d.d.d.b. Qoşmanın bəndlərinin sayı, əsasən, 3, 5, 7 olur. Son bənddə − möhürbənddə aşığın adı və ya təxəllüsü verilir; məs.:

 Xəlləqul-aləmin budur qərarı,

Qış olmasa, bahar dolana bilməz.

Ər kişi vətəndən düşsə aralı,

Ah çəkib saralar, dolana bilməz...

                       ***

Alının başını alıb dumanlar,

Alçalın, siz Allah, əyilin, dağlar!

Müddətdir, yolumu gözləyənim var,

Heç iyit biilqar dolana bilməz. (Aşıq Alı)

Qoşma təkcə aşıq ədəbiyyatında deyil, yazılı ədəbiyyatda da geniş yayılıb. Yazılı ədəbiyyatda M.P.Vaqif, M.V.Vidadi, Q.Zakir, S.Vurğun və b. qoşma yazıblar. Qoşmanın məzmun və forma baxımından gözəlləmə, dodaqdəyməz, dildönməz, ustadnamə, vücudnamə, qoşma-müstəzad və s. növləri vardır.

qoşma²

Əsas nitq hissələrinə qoşularaq onların başqa söz­lərlə sintaktik əlaqəsinə xidmət edən köməkçi nitq hissəsi.

Qoşmaların hər birinin ümumi qrammatik mənası var. Məsələn, kimi qoşması aid olduğu sözlərdən asılı olaraq müqayisə, zaman, məkan, tərz mənaları bildirə bilər: dostu kimi yaxşı oxumaq, səhərə kimi yatmamaq, şəhərə kimi pi­yada getmək, ceyran kimi qaçmaq. Qoşmalar, əsa­sən, isim­lərə, ismi əvəz edən əvəzliklərə, məsdərə, bəzi zərflərə, eləcə də substantivləşən başqa sözlərə qoşulur. Qoşmanın qo­şul­duğu söz ismin dörd halında ola bilər: adlıq halda: aslan kimi, atası ilə, quştək; yiyəlik halda (ancaq əvəzliklə): mənim kimi, səninlə, onuntək; yönlük halda: kəndə kimi, evə sarı, tən­bəlliyinə görə; çıxışlıq halda: dostumdan ötrü, bacımdan savayı.

See also:

• köməkçi nitq hissələri

Qoşma və müstəzadın sintezindən ya­ranmış aşıq şeir şəkli.

Bəzən müstəzad-qoşma da adlanır. Hər bəndin sonunda beşhecalı bir misra – ayaq-müstəzad gəlir. Bu misra nəticə, göstəriş, inandırma çalarlarında işlənir; məs.:

Neçə müddət qərq oldular tufana,

Әmr etdi, kəbutər gəzdi hər yana,

İki yüz otuzda tapdı bir danə,

Nuh üçün fəmində gətirdi sovqat,

Qıldı ibadət. (Aşıq Әləsgər)

Qrammatika iki yerə bölünür: morfologiya və sintaksis. Morfologiya nitq hissələrini, sintaksis isə söz birləşmələri, cümlə və mətni öyrənir.

See also:

• fonetika
• leksikologiya